Икки қўшни бир хил миқдорда мукофот олди. Бири пулни олдиндан маълум фоизли банк омонатига қўйди. Иккинчиси танишига «айланмага» берди, кўпроқ даромад ваъдаси билан, лекин кафолациз. Бир йилдан сўнг биринчисининг суммаси банк ваъда қилган даражада ўсди. Иккинчисиники эса турлича бўлиши мумкин эди: кўпроқ ҳам, бошланғич суммадан кам ҳам бўлиши мумкин эди. Даромад ва таваккал орасидаги фарқ икки оғиз сўз билан шу.
Даромад ва таваккални рақамларда қандай солиштириш мумкин
Фақат битта даромад фоизини эмас, учта рақамни бирга солиштириш керак: кафолатланган натижа, эҳтимолий натижа оралиғи ва энг ёмон мумкин бўлган ҳолат. Энг яхши ва энг ёмон натижа орасидаги фарқ қанча кенг бўлса, таваккал шунча юқори — ўртача кутилаётган даромад қанчалик жозибали кўринмасин.
Таваккал оддий сўзлар билан нима
Таваккал — бу мумкин бўлган натижанинг тарқоқлиги, фақат «ҳаммасини йўқотиш эҳтимоли» эмас. Омонатда таваккал кичик: деярли ҳар доим қанча олишингиз олдиндан маълум. Кафолациз жамғармада таваккал кенгроқ: натижа ўртачадан сезиларли яхши ёки сезиларли ёмон бўлиши мумкин, ва қайси бири сизга тўғри келиши олдиндан аниқ эмас.
Омонат даромадини қандай ҳисоблаш мумкин
Формула оддий сўзлар билан: даромад = сумма кўпайтирилган ставкага, бўлинган 100 га, кўпайтирилган йиллардаги муддатга. Шартли рақамлар билан мисол, ўзингизникини қўйинг: сумма 10 000 000 сўм, шартли омонат ставкаси йилига 20%, муддат бир йил. 10 000 000 × 20 ÷ 100 = бир йилда 2 000 000 сўм даромад. Бу рақам олдиндан маълум — кафолатланган вариантнинг маъноси ҳам шунда. Ўз омонатингиз ва муддатингиз бўйича аниқ ставкани NARXTOP даги омонатлар бўлимида солиштириш, жамғарма маҳсулотларининг умумий кўринишини эса пул бўлимида кўриш мумкин.
Хавфли жамғарманинг тарқоқлигини қандай ҳисоблаш мумкин
Бу ерда битта рақам эмас, оралиқ ҳисобланади: энг яхши ҳолат, кутилган ҳолат ва энг ёмон ҳолат. Шартли рақамлар билан мисол: худди шу 10 000 000 сўм кафолациз вариантга солинган. Энг яхши ҳолатда бир йилдан сўнг 13 000 000 сўм, яъни плюс 30% олинади. Кутилган, ўртача ҳолатда — 10 500 000 сўм, плюс 5%. Энг ёмон ҳолатда — 8 000 000 сўм, яъни солинган суммадан минус 20%. Минус 20% дан плюс 30% гача бўлган оралиқ — бу «фойдали бўлиши мумкин» деган сўз эмас, рақамдаги таваккал нархи.
| Нимани ҳисоблаймиз | Омонат | Хавфли жамғарма (рақамлар шартли) |
|---|---|---|
| Натижа олдиндан маълумми | ҳа, банк ставкаси бўйича | йўқ, фақат оралиқ |
| Бир йилга кутилган даромад | 10 000 000 сўмдан 2 000 000 сўм | минус 2 000 000 дан плюс 3 000 000 сўмгача |
| Энг ёмон ҳолат | сумма камаймайди | солинган суммадан минус 20% |
| Муддатдан олдин пулни олиш | одатда мумкин, кўпинча фоиздан ютқазиб | шартларга боғлиқ, тез ололмаслик ҳам мумкин |
Таваккал нархи орқали қандай солиштириш мумкин
Таваккал нархи — хавфли вариантнинг кутилган даромади билан омонатнинг кафолатланган даромади орасидаги фарқ. Агар ҳисобга кўра бу фарқ кичик бўлса-ю, энг ёмон ҳолат суммани сезиларли камайтирса, қўшимча таваккал арзимаслиги мумкин. Агар фарқ сезиларли бўлса ва энг ёмон ҳолатни кундалик ҳаётга зарар етказмасдан кўтара олсангиз, қарор асосланган бўлади — лекин айнан ҳисобдан кейин, «чамаси фойдали» деган туйғудан эмас.
Одатий ҳолат: одам икки вариантни фақат сўз билан солиштирган — «у ерда кўпроқ беришади» — ва энг ёмон ҳолатни умуман ҳисобламаган. Хавфли вариант пасайганда, айнан ўша пайтда пул керак бўлиб қолди, уни йўқотмасдан олиб бўлмади.
Фоиздан ташқари яна нималарни ҳисобга олиш керак
- Муддат — пулни қанча вақт «музлатиш» керак ва уни эрта олиш мумкинми.
- Ликвидлик — жамғарма нархини йўқотмасдан қанчалик тез пулга айланади.
- Комиссиялар ва муддатидан олдин қайтариб олиш шартлари — улар реал натижани камайтиради.
- Ҳисоб-китоб валютаси — курс ҳам тебраниб туради, бу ҳам умумий тарқоқликнинг бир қисми; жорий курсни валюта курслари саҳифасида кўриш мумкин.
- Ўзингизнинг захирангиз — агар шошилинч эҳтиёжлар учун алоҳида пул бўлмаса, хавфли вариант икки баравар хавфли.
Ойлик даромад ва харажатларни жамғармадан алоҳида назорат қилиш фойдали — даромад беқарор бўлса, даромад беқарор бўлса ойига қанча сарфлаш керак мақоласи бор. Энг ёмон ҳолат учун захирани эса мунтазам қайта ҳисоблаш керак — молиявий захирани қандай қайта ҳисоблаш мақоласига қаранг.
Кўп учрайдиган хатолар
- Фақат битта кутилган фоизни солиштириш, энг ёмон ҳолатни ҳисобламаслик.
- Муддатидан олдин керак бўладиган пулни жамғармага солиш.
- Оралиқ кенглигини ҳисобга олмасдан «даромад юқори» дегани «албатта фойдали» деб тушуниш.
- Ўз ҳисоби ўрнига бошқаларнинг омад ҳақидаги ҳикояларига таяниш.
Қисқа жавоблар
Даромад ва таваккални рақамларда қандай солиштириш мумкин?
Битта фоиз эмас, учта рақамни ҳисобланг: кафолатланган натижа, кутилган натижа ва энг ёмон мумкин бўлган ҳолат. Энг яхши ва энг ёмон натижа орасидаги фарқ қанча кенг бўлса, таваккал шунча юқори.
Нима юқори таваккал ҳисобланади?
Юқори таваккал — бу мумкин бўлган натижалар орасидаги кенг тарқоқлик, жумладан солинган суммадан камроқ олиш эҳтимоли, ваъда қилинган даромад рақамининг ўзи эмас.
Омонат ва хавфли жамғармани тўғридан-тўғри солиштириш мумкинми?
Мумкин, агар фақат кутилган даромадни эмас, энг ёмон ҳолатни, муддатни ва пулни йўқотмасдан тез олиш имкониятини ҳам солиштирсангиз.
Натижага ишонч бўлмаса ҳам пул солиш керакми?
Фақат кундалик бюджетга зарар етказмайдиган суммани, ва фақат энг ёмон ҳолатни ҳисоблаб чиққандан кейин.
Нега омонат кам таваккалли ҳисобланади?
Чунки ставка олдиндан маълум ва сумма одатда камаймайди — омонатдаги мумкин бўлган натижалар оралиғи кафолациз жамғармадагидан анча тор.
Қисқача
- Битта фоиз эмас, кафолатланган, кутилган ва энг ёмон натижани солиштиринг.
- Таваккал — мумкин бўлган натижанинг тарқоқлиги, фақат йўқотиш эҳтимоли эмас.
- Омонат даромадини сумма, ставка ва йиллардаги муддат орқали ҳисобланг.
- Хавфли вариант учун энг яхши, ўртача ва энг ёмон ҳолатни алоҳида чамаланг.
- Муддатидан олдин керак бўлиши мумкин бўлган пулни жамғармага солманг.
