Малика банкнинг "оилангизнинг даромади қанча" деган саволига фақат эрининг ойлигини айтди — кечқурунлари инглиз тили дарси бериши ва улар билан яшаб, уй юмушида ёрдам бериб харажатга улуш қўшадиган синглисининг қўшимча иши эсига ҳам келмади. Оила ҳақиқатда ойига қанча пули борлигини ўзи ҳисоблаб кўрганда, рақам илгари айтилганидан деярли бир ярим баравар кўп чиқди.
Оила умумий даромадини қандай тўғри ҳисоблаш керак? Бир бюджетда яшайдиган ҳар бирининг барча мунтазам тушумларини — ойлик, қўшимча иш, уй ёки техникани ижарага бериш даромади — қўшинг, тўйдаги совға каби бир марталик тасодифий суммаларни эса умумий даромадга қўшманг, улар алоҳида ҳисобланади.
Оила умумий даромадига нима киради, нима кирмайди
Асоси — мунтазам ва олдиндан айтиш мумкин бўлган тушумлар: ойлик, барқарор қўшимча иш, ижарадан даромад, агар катталардан бири оила билан яшаб ўз улушини қўшса — пенсия. Бир марталик нарсалар кирмайди: тўйга совға, эски машинани сотиш, катта тўй — бу пуллар алоҳида ҳисобланади, чунки уларга қараб ҳар ойлик жорий харажатни режалаштириб бўлмайди.
Таниш ҳолат: Юнусобод туманидаги ёш оила бир йил давомида бюджетни фақат эрининг ойлигига қараб режалаштирди, гарчи хотини мунтазам буюртма бўйича тикувчилик қилиб, барқарор 1 500 000 сўм топса ҳам. Пул "шунчаки бор эди", уни бюджет қисми деб ҳисоблашмади — кейин эса "кераклигидан" кўп сарфлаш одати қаердан пайдо бўлганига ҳайрон бўлишди.
Даромадни оилага умумий ёки ҳар бирига алоҳида ҳисоблаш
Иккала усул ҳам ишлайди, танлов оила пулни қандай юритишига боғлиқ. Агар бюджет умумий бўлса — жами даромад ва жами харажатни ҳисобланг, бу ерда умумий рақам муҳим. Агар ҳар кимнинг ўз харажат қисми бўлса, умумий жамғармага фақат ижара ва коммунал учун улуш тушса — ҳар бирининг даромадини алоҳида билиш фойдалироқ, шунда улуш ҳар хил даромадларда ҳам адолатли бўлади.
Оила умумий даромадини қандай ҳисоблаш
Формула оддий сўз билан: умумий даромад = бирга бюджет юритувчи ҳамма одамнинг барча мунтазам тушумлари йиғиндиси, агар даромад расмий бўлса солиқлар чегирилиб. Бир ойга эмас, 2–3 ойга ҳисобланг — қўшимча иш кўпинча беқарор бўлади, битта яхши ой манзарани бузиб кўрсатади.
1-мисол (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг). Уч катталар оиласи: эрининг ойлиги — 5 000 000 сўм, хотинининг ойлиги — 3 500 000 сўм, катта қизининг репетиторлик қўшимча иши — уч ой ўртачаси 800 000 сўм ойига. Умумий даромад: 5 000 000 + 3 500 000 + 800 000 = 9 300 000 сўм ойига.
2-мисол. Оилада гараж ойига 400 000 сўмга ижарага берилган ва улар билан яшаётган бувининг пенсияси бор, у ярмини қўшади — 900 000 сўм. Агар ота-онанинг асосий даромади 7 000 000 сўм бўлса, оиланинг умумий бюджети — 7 000 000 + 400 000 + 900 000 = 8 300 000 сўм, илгари ҳисобланган 7 000 000 эмас.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол |
|---|---|---|
| Ойликлар | оила аъзоларининг барча расмий даромадлари йиғиндиси | 5 000 000 + 3 500 000 сўм |
| Қўшимча ишлар | битта эмас, 2–3 ой ўртачаси | 800 000 сўм |
| Умумий даромад | барча манбалар йиғиндиси | 9 300 000 сўм |
Нега оилалар ҳақиқий даромадини камроқ кўрсатади
Сабаб одатда пулни яшириш истагида эмас, одатда: қўшимча ишни, мунтазам бўлмаса, даромад деб аташмайди, гаражни ижарага беришни эсдан чиқаришади, чунки пул ойлигидан алоҳида, ойига бир марта келади. Натижада бюджет пасайтирилган рақамга қараб режалаштирилади, "ортиқча" пул эса мақсадга эмас, мақсадсиз сарфланади.
— Биз сенинг дарсларингни даромад деб ҳисобламаган эдик-ку, бу шунчаки майда ёрдам, — аслида эса "майдалик" йил давомида ошхона таъмирига етадиган суммага айланган. Тез-тез шундай бўлади: беқарор даромад шунчаки одатий ойликка ўхшамагани учун қадрсизланади.
Аниқ даромад рақамини қандай ишлатиш керак
Умумий даромад ростгўйлик билан ҳисобланганда, ҳақиқатда қанча жамғариш мумкинлигини кўриш осонроқ, катта харажатларни — масалан, уй учун техникани — режалаштириш осон бўлади. Аниқ даромад рақами банк ҳисоб-китоблари учун ҳам керак: агар ипотека ёки истеъмол кредити режалаштирсангиз, банк айнан оиланинг умумий даромадини баҳолайди, фақат эр-хотиндан бирининг ойлигини эмас — ҳисобга олинган қўшимча иш тасдиқланадиган суммани ўзгартириши мумкин. Умумий пулни қандай юритиш ҳақида НАРХТОПнинг пул бўлимида ўқинг.
Оила ҳақиқий даромади билан қандай тўловни кўтара олишини кредит калкуляторида текшириш қулай — банкка боришдан олдин, олдиндан.
Оила даромадини ҳисоблашда тез-тез учрайдиган хатолар
- Фақат "расмий" ойликни ҳисоблаб, мунтазам қўшимча ишларни унутиш;
- Бир марталик суммаларни — тўйдаги совға, нарсаларни сотиш — доимий даромадга қўшиш;
- Бир муваффақиятли ойни бир неча ой ўртачаси ўрнига олиш;
- Оила билан яшаб, харажатга улуш қўшадиган одамнинг — буви, катталар фарзанд, қариндош — ҳиссасини ҳисобга олмаслик.
Қисқа жавоблар
Оила умумий даромадини қандай тўғри ҳисоблаш мумкин?
Бир бюджет юритувчи ҳар бирининг барча мунтазам тушумларини 2–3 ой учун қўшинг, беқарор қўшимча ишларни ўртачалаш учун, ва бир марталик тасодифий суммаларни қўшманг.
Қўшимча иш оила умумий даромадига кирадими?
Ҳа, агар у мунтазам бўлса — бир неча ой ўртача қийматини ҳисобланг. Бир марталик тасодифий қўшимча ишни доимий даромадга қўшмаслик керак.
Оила билан яшаётган пенсионернинг даромадини ҳисобга олиш керакми?
Ҳа, агар у умумий бюджетга улуш қўшса — бу ойлик каби худди шундай мунтазам манба, харажатларни режалаштиришда ҳисобга олиш керак.
Оила умумий даромадини нега аниқ билиш керак?
Харажат ва жамғармани тўғри режалаштириш учун, шунингдек банк ҳисоб-китоблари учун — кредит ёки ипотека расмийлаштиришда банк битта одамнинг ойлигини эмас, умумий даромадни ҳисобга олади.
Оила умумий даромадига нима кирмайди?
Бир марталик тасодифий тушумлар — совғалар, мулк сотиш, тўйдан катта суммалар. Уларни бюджетни режалаштириш учун мунтазам даромад билан аралаштирмасдан алоҳида ҳисоблаш керак.
Қисқача
- Оила умумий даромади — фақат асосий ойлик эмас, барча мунтазам тушумлар йиғиндиси;
- Беқарор қўшимча ишларни ўртачалаш учун 2–3 ой учун ҳисобланг;
- Бир марталик суммаларни — совға, нарсаларни сотиш — мунтазам даромадга қўшманг;
- Бир бюджетда яшайдиган ҳамманинг ҳиссасини ҳисобга олинг;
- Аниқ даромад рақами режалаштириш ва банк ҳисоб-китоблари учун керак;
- Беқарор даромадни фақат ойликка ўхшамагани учун қадрсизлантирманг.
