Квартирани сотаётган ёки ҳадя қилаётган киши унга ҳақиқатан ҳам ҳуқуққа эгами, агар уй-жой унга мерос ёки ҳадя орқали келган бўлса — буни қандай текшириш керак? Фақат ҳалол юз ва ишончли оҳанг бунга етарли эмас — қайта текшириш мумкин бўлган ҳужжатлар керак.
Рустам бозор нархидан арзон квартирани кўриб қолди — бундай нархлар ҳақида алоҳида арзонлик қачон хавфли мақоласида ёзган эдик. Сотувчи уни бувисидан мерос олганини, кўчиб кетиш сабабли шошилаётганини айтди. Ҳикоя ишонарли туюлди, токи харидор мерос ҳуқуқи гувоҳномасини кўрсатишни сўрамагунча — ҳужжат ҳали тайёр эмаслиги, «шошилиш» эса текширишга вақт бермаслик учун босим экани маълум бўлди.
Текшириш нимадан бошланади
Биринчи ҳужжат — олди-сотди шартномаси эмас, сотувчининг ўз ҳуқуқини исботловчи нарса: нотариуснинг мерос ҳуқуқи гувоҳномаси ёки ҳадя шартномаси. Одам «квартира меники, лекин қоғозлар ҳали тайёрланмоқда» деса — бу тўхташ сигнали: тайёр ҳужжат ва кадастрда қайта расмийлаштирилган ёзувсиз у ҳали тўлиқ ҳуқуқли эга эмас, битим тузиш эрта.
Меросхўрни қандай текшириш керак
Мерос ҳуқуқи гувоҳномасини нотариус мерос очилган жой — вафот этган кишининг охирги яшаш манзили — бўйича беради (1116–1117-моддалар), одатда олти ой ўтгач (1146-модда). Гувоҳноманинг асл нусхасини сўранг ва ундаги исм сотувчи паспортидаги исм билан мослигини текширинг. Меросхўр бир нечта бўлиб, фақат биттаси соца — қолганларнинг розилиги ёки улушлар расман бўлингани аниқлаштиринг.
Ҳадя қилувчини қандай текшириш керак
Ҳозирги эга уй-жойни ҳадя сифатида олган бўлса, ҳадя шартномаси нотариал тасдиқланган бўлиши керак (504-модда), тилхат билан эмас. Шартномада айнан шу обект ёзилганини ва ҳадя қилувчи битим вақтида мулкни тасарруф этиш ҳуқуқига эга бўлганини текширинг — масалан, умумий мулкдаги улушни ҳамегасининг розилигисиз ҳадя қилмаганми (505-модда). Ҳадяни бекор қилиш фақат қатъий белгиланган сабабларга кўра мумкин, «фикр ўзгаргани» учун эмас (506–507-моддалар).
Кадастр орқали текшириш
Охирги қадам — кадастр ёзувида айнан квартирани сотаётган киши эга сифатида кўрсатилганини, эски маълумот бўйича вафот этган ёки ҳадя қилувчи эмаслигини текшириш. Ёзув сотувчи номига ҳали қайта расмийлаштирилмаган бўлса, у ҳуқуқий жиҳатдан ҳали хўжайин эмас — битимни қайта расмийлаштириш тугагунча кечиктирган маъқул, тоза тарихли квартираларни эса сотув эълонлари ёки кўчмас мулк бўлимидан қидиринг.
Хавф нархини қандай ҳисоблаш
Формула: хавф нархи = квартира қиймати × битим кейин эътироз қилиниши эҳтимоли. Мисол: квартира шартли 500 000 000 сўм турса, ҳужжат ва кадастр текшируви бир-икки кун олади ва деярли бепул — шу кунларни юз миллионлаб сўмлик суд баҳси хавфи билан солиштиринг. Рақамлар шартли, обект нархини ўхшашлари билан солиштиришга уй-жой калкулятори ёрдам беради.
Ким ҳақ: баҳсни таҳлил қилиш
Одатий ҳолат: харидор мерос гувоҳномасини кўрсатган меросхўрдан квартира сотиб олди, бир йилдан сўнг эса сотувчи «унутиб қўйган» яна бир қонуний меросхўр пайдо бўлди. Харидор ҳужжат қўлида бўлгани учун ҳалол сотиб олганига ишонади. Сотувчи эса нотариусни ҳамма қариндошни текширмаганликда айблайди. Қарор нимага боғлиқ — янги меросхўр вафотдан хабардор бўлганми, шунингдек харидор бошқа меросхўр бор-йўқлигини умуман текширганми ёки сотувчи сўзига ишонганми.
| Нимани текширамиз | Қандай текшириш |
|---|---|
| Мерос ҳуқуқи гувоҳномаси | Нотариусдаги асл нусха, Ф.И.Ш. паспорт билан мос |
| Ҳадя шартномаси | Нотариал тасдиқ, обект мослиги |
| Кадастрдаги ёзув | Эга айнан сотувчи, аввалги эга эмас |
| Бошқа меросхўрлар | Ҳамманинг розилиги ёки расман бўлинган улушлар |
Кўп учрайдиган хатолар
- Оғзаки гапга ишониб, ҳуқуқ ҳужжатларининг аслини сўрамаслик.
- «Шошилинч сотув» туфайли кадастр ёзувини текширмасдан шошилиш.
- Уй-жой мерос бўлса, бошқа меросхўр бор-йўқлигини аниқлаштирмаслик.
- Ҳадя шартномасини етарли деб ҳисоблаб, битим рўйхатдан ўтганини текширмаслик.
Қисқа жавоблар
Меросхўр квартирани сотиш ҳуқуқига эгалигини қандай текшириш мумкин?
Нотариуснинг мерос ҳуқуқи гувоҳномаси аслини сўранг ва кадастрдаги ёзув унинг номига қайта расмийлаштирилганини текширинг.
Ҳадя ҳақидаги оғзаки ҳикояга ҳужжациз ишонса бўладими?
Йўқ, кўчмас мулк ҳадяси шартномаси нотариал тасдиқланган ва рўйхатдан ўтган бўлиши керак — бўлмаса битим кучга эга эмас.
Меросхўрлар бир нечта бўлиб, фақат биттаси соца нима бўлади?
Қолган меросхўрларнинг розилиги ёки улушларнинг расман бўлингани керак — акс ҳолда битимга кейин эътироз билдирилиши мумкин.
Нега фақат сотувчи паспортига таяниб бўлмайди?
Паспорт шахсни тасдиқлайди, лекин айнан шу квартирага ҳуқуқни эмас — буни алоҳида ҳужжат, мерос гувоҳномаси ёки ҳадя шартномаси исботлайди.
Қисқача
- Сотувчи ҳуқуқини сўз эмас, мерос гувоҳномаси ёки ҳадя шартномаси тасдиқлайди.
- Мерос гувоҳномасини нотариус мерос очилган жой бўйича, одатда олти ойдан кейин беради.
- Кўчмас мулк ҳадяси албатта нотариал ва рўйхатдан ўтган бўлиши керак.
- Охирги текширув — кадастрдаги ёзув сотувчи билан мос келиши керак.
- Меросхўр бир нечта бўлса, розиликсиз ёлғиз сотиш хавфли.
- «Шошилинч сотув» ва ҳужжатни текширтирмасликка ундаш — хавотирланиш сабаби.
Мақола умумий тартибни тушунтиради. Сизнинг ҳолатингизда қарор ҳужжатларга боғлиқ — ҳаракат қилишдан олдин уларни нотариус ёки юристга кўрсатинг.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
