Kvartirani sotayotgan yoki hadya qilayotgan kishi unga haqiqatan ham huquqqa egami, agar uy-joy unga meros yoki hadya orqali kelgan bo‘lsa — buni qanday tekshirish kerak? Faqat halol yuz va ishonchli ohang bunga yetarli emas — qayta tekshirish mumkin bo‘lgan hujjatlar kerak.
Rustam bozor narxidan arzon kvartirani ko‘rib qoldi — bunday narxlar haqida alohida arzonlik qachon xavfli maqolasida yozgan edik. Sotuvchi uni buvisidan meros olganini, ko‘chib ketish sababli shoshilayotganini aytdi. Hikoya ishonarli tuyuldi, toki xaridor meros huquqi guvohnomasini ko‘rsatishni so‘ramaguncha — hujjat hali tayyor emasligi, «shoshilish» esa tekshirishga vaqt bermaslik uchun bosim ekani ma’lum bo‘ldi.
Tekshirish nimadan boshlanadi
Birinchi hujjat — oldi-sotdi shartnomasi emas, sotuvchining o‘z huquqini isbotlovchi narsa: notariusning meros huquqi guvohnomasi yoki hadya shartnomasi. Odam «kvartira meniki, lekin qog‘ozlar hali tayyorlanmoqda» desa — bu to‘xtash signali: tayyor hujjat va kadastrda qayta rasmiylashtirilgan yozuvsiz u hali to‘liq huquqli ega emas, bitim tuzish erta.
Merosxo‘rni qanday tekshirish kerak
Meros huquqi guvohnomasini notarius meros ochilgan joy — vafot etgan kishining oxirgi yashash manzili — bo‘yicha beradi (1116–1117-moddalar), odatda olti oy o‘tgach (1146-modda). Guvohnomaning asl nusxasini so‘rang va undagi ism sotuvchi pasportidagi ism bilan mosligini tekshiring. Merosxo‘r bir nechta bo‘lib, faqat bittasi sotsa — qolganlarning roziligi yoki ulushlar rasman bo‘lingani aniqlashtiring.
Hadya qiluvchini qanday tekshirish kerak
Hozirgi ega uy-joyni hadya sifatida olgan bo‘lsa, hadya shartnomasi notarial tasdiqlangan bo‘lishi kerak (504-modda), tilxat bilan emas. Shartnomada aynan shu obyekt yozilganini va hadya qiluvchi bitim vaqtida mulkni tasarruf etish huquqiga ega bo‘lganini tekshiring — masalan, umumiy mulkdagi ulushni hamegasining roziligisiz hadya qilmaganmi (505-modda). Hadyani bekor qilish faqat qat’iy belgilangan sabablarga ko‘ra mumkin, «fikr o‘zgargani» uchun emas (506–507-moddalar).
Kadastr orqali tekshirish
Oxirgi qadam — kadastr yozuvida aynan kvartirani sotayotgan kishi ega sifatida ko‘rsatilganini, eski ma’lumot bo‘yicha vafot etgan yoki hadya qiluvchi emasligini tekshirish. Yozuv sotuvchi nomiga hali qayta rasmiylashtirilmagan bo‘lsa, u huquqiy jihatdan hali xo‘jayin emas — bitimni qayta rasmiylashtirish tugaguncha kechiktirgan ma’qul, toza tarixli kvartiralarni esa sotuv e’lonlari yoki ko‘chmas mulk bo‘limidan qidiring.
Xavf narxini qanday hisoblash
Formula: xavf narxi = kvartira qiymati × bitim keyin e’tiroz qilinishi ehtimoli. Misol: kvartira shartli 500 000 000 so‘m tursa, hujjat va kadastr tekshiruvi bir-ikki kun oladi va deyarli bepul — shu kunlarni yuz millionlab so‘mlik sud bahsi xavfi bilan solishtiring. Raqamlar shartli, obyekt narxini o‘xshashlari bilan solishtirishga uy-joy kalkulyatori yordam beradi.
Kim haq: bahsni tahlil qilish
Odatiy holat: xaridor meros guvohnomasini ko‘rsatgan merosxo‘rdan kvartira sotib oldi, bir yildan so‘ng esa sotuvchi «unutib qo‘ygan» yana bir qonuniy merosxo‘r paydo bo‘ldi. Xaridor hujjat qo‘lida bo‘lgani uchun halol sotib olganiga ishonadi. Sotuvchi esa notariusni hamma qarindoshni tekshirmaganlikda ayblaydi. Qaror nimaga bog‘liq — yangi merosxo‘r vafotdan xabardor bo‘lganmi, shuningdek xaridor boshqa merosxo‘r bor-yo‘qligini umuman tekshirganmi yoki sotuvchi so‘ziga ishonganmi.
| Nimani tekshiramiz | Qanday tekshirish |
|---|---|
| Meros huquqi guvohnomasi | Notariusdagi asl nusxa, F.I.Sh. pasport bilan mos |
| Hadya shartnomasi | Notarial tasdiq, obyekt mosligi |
| Kadastrdagi yozuv | Ega aynan sotuvchi, avvalgi ega emas |
| Boshqa merosxo‘rlar | Hammaning roziligi yoki rasman bo‘lingan ulushlar |
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Og‘zaki gapga ishonib, huquq hujjatlarining aslini so‘ramaslik.
- «Shoshilinch sotuv» tufayli kadastr yozuvini tekshirmasdan shoshilish.
- Uy-joy meros bo‘lsa, boshqa merosxo‘r bor-yo‘qligini aniqlashtirmaslik.
- Hadya shartnomasini yetarli deb hisoblab, bitim ro‘yxatdan o‘tganini tekshirmaslik.
Qisqa javoblar
Merosxo‘r kvartirani sotish huquqiga egaligini qanday tekshirish mumkin?
Notariusning meros huquqi guvohnomasi aslini so‘rang va kadastrdagi yozuv uning nomiga qayta rasmiylashtirilganini tekshiring.
Hadya haqidagi og‘zaki hikoyaga hujjatsiz ishonsa bo‘ladimi?
Yo‘q, ko‘chmas mulk hadyasi shartnomasi notarial tasdiqlangan va ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lishi kerak — bo‘lmasa bitim kuchga ega emas.
Merosxo‘rlar bir nechta bo‘lib, faqat bittasi sotsa nima bo‘ladi?
Qolgan merosxo‘rlarning roziligi yoki ulushlarning rasman bo‘lingani kerak — aks holda bitimga keyin e’tiroz bildirilishi mumkin.
Nega faqat sotuvchi pasportiga tayanib bo‘lmaydi?
Pasport shaxsni tasdiqlaydi, lekin aynan shu kvartiraga huquqni emas — buni alohida hujjat, meros guvohnomasi yoki hadya shartnomasi isbotlaydi.
Qisqacha
- Sotuvchi huquqini so‘z emas, meros guvohnomasi yoki hadya shartnomasi tasdiqlaydi.
- Meros guvohnomasini notarius meros ochilgan joy bo‘yicha, odatda olti oydan keyin beradi.
- Ko‘chmas mulk hadyasi albatta notarial va ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lishi kerak.
- Oxirgi tekshiruv — kadastrdagi yozuv sotuvchi bilan mos kelishi kerak.
- Merosxo‘r bir nechta bo‘lsa, roziliksiz yolg‘iz sotish xavfli.
- «Shoshilinch sotuv» va hujjatni tekshirtirmaslikka undash — xavotirlanish sababi.
Maqola umumiy tartibni tushuntiradi. Sizning holatingizda qaror hujjatlarga bog‘liq — harakat qilishdan oldin ularni notarius yoki yuristga ko‘rsating.
Bank mahsulotlari va shartlarini NARXTOP kreditlar bo‘limida solishtirish mumkin.
