Маҳалладаги бобо уйи ўн йил олдин уч ака-ука ўртасида бўлинган — ҳар бир оиланинг ўз кириш эшиги, ўз ошхонаси бор, аммо дарвоза, эшикдан уйга борадиган йўлак ва ҳовлидаги эски қудуқ умумий қолган. Ота тирик экан, «дарвоза таъмирини ким тўлайди» деган савол ўз-ўзидан ҳал бўларди. У дунёдан ўтгандан кейин биринчи жиддий таъмир низога айланди: бир ака дарҳол тўлашга тайёр, иккинчиси улуш камроқ бўлиши керак деб ҳисоблайди, учинчисида ҳозирча пул умуман йўқ.
Бир нечта оила учун ҳовли — маҳалла учун одатий ҳол: уйни меросхўрлар ўртасида бўлишган, ёки дастлаб бир оиланинг бир нечта авлоди учун мўлжаллаб қуришган. Бундай ҳолат учун расмий «ягона қоидалар» йўқ — харажатларни бўлиш одамлар ўртасидаги келишувга таянади, ва уни қанчалик эрта ҳеч бўлмаса қоғозга туширилса, хафагарчиликка сабаб шунчалик кам бўлади.
Умумий ҳовли деб нимани тушуниш керак
Умумий — бу ҳақиқатда ҳамма фойдаланадиган нарса: дарвоза, кириш йўлаги, участканинг ташқи чегарасидаги тўсиқ, умумий қувур ёки қудуқ, баъзан умумий соябон ёки беседка. Ҳар бир оиланинг шахсий нарсаси — бу уйнинг ўз қисми ичида ва участка амалда чизиқлар билан бўлинган бўлса, унинг шартли қисмида жойлашган нарса.
Харажатларни бўлиш принципи
Энг тушунарли принцип — харажатларни умумий обектдан ҳақиқатда фойдаланадиган оилалар сонига қараб бўлиш, ҳар бир оиланинг участка майдонига қараб эмас. Агар дарвоза ва йўлакдан барча уч оила бир хилда фойдаланса — уч тенг қисмга бўлинади. Агар, масалан, ҳовлидаги қудуқдан фақат икки оила фойдаланса, учинчиси эса анча олдин ўз қудуққасига уланган бўлса — фақат шу иккитаси тўлаши адолатли.
Мисолда қандай ҳисоблаш
Формула оддий: умумий обектга харажат ÷ ундан ҳақиқатда фойдаланадиган оилалар сони = ҳар бир оиланинг улуши. Рақамлар шартли, мисол учун — ўзингизникини қўйинг.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол (шартли рақамлар) |
|---|---|---|
| Дарвоза ва эшикча таъмири | умумий смета ÷ фойдаланувчи оилалар сони | 6 000 000 сўм ÷ 3 = ҳар биридан 2 000 000 сўм |
| Умумий йўлак таъмири | материал ва иш нархи ÷ оилалар сони | 4 500 000 сўм ÷ 3 = ҳар биридан 1 500 000 сўм |
| Ҳовлини тозалаш ва жорий парвариш | келишув бўйича — пул ёки навбат билан | ойига 100 000 сўм ёки бир ҳафталик навбат |
| Битта йирик таъмир учун жами | оила бошига улушлар йиғиндиси | 2 000 000 + 1 500 000 = оиладан 3 500 000 сўм |
Агар оилалардан бирида ўз улушига ҳозир пул бўлмаса, таъмирни бутунлай кечиктирмасдан, ўзаро бўлиб-бўлиб тўлаш ҳақида келишган маъқул — тўсиқ ёки дарвоза бундан фақат ёмонлашади.
Кимдир тўлашдан бош торца нима қилиш керак
Аввал — ким қанча ва қачон тўлашини ёзма тарзда, ҳеч бўлмаса оддий тилхат билан қайд этиб суҳбатлашиш. Агар бу ёрдам бермаса, ҳамма ҳақиқатда фойдаланадиган обект таъмири хавфсизлик учун зарур бўлса — тўсиқ қулаб тушаётган бўлса, қувур оқаётган бўлса, — маҳалладаги қўшниларга ёки фуқаролар йиғини ўзини ўзи бошқариш органларига воситачи сифатида мурожаат қилиш мумкин, бу бундай низолар учун одатий амалиёт, охирги чора эмас.
Раҳимовларда оддий усул ишлаган: телефонда жадвал тузишган, ўтган йил давомида ҳовлининг умумий ишларига ким қанча пул қўйганини, ва чораклик балансни текшириб туришади — дарҳол ким қарз, ким ортиқча тўлагани кўринади.
Ҳовлини жисмонан бўлиш қачон керак
Агар низолар ҳар сафар такрорланса ва келишиб бўлмаса, баъзи оилалар охир-оқибат ички тўсиқ ўрнатиб, ҳатто умумий кириш йўлини ҳам бўлиб, фақат кўчадан кираверишдаги дарвозани шартли умумий қолдиришади. Бу харажат низоларини ҳал қилади, аммо қулайликни ва баъзан келажакда сотилганда бутун участка нархини пасайтиради — ички тўсиқ ўрнатишдан олдин буни ҳам ўйлаб кўриш керак.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Харажатларни обектдан фойдаланиш фактига эмас, ҳар бир оиланинг участка майдонига қараб бўлишади.
- Келишувларни ёзма қайд этмайдилар — бир йилдан кейин ким қанча ваъда берганини ҳеч ким эсламайди.
- Улушлар бўйича низо туфайли таъмирни обект хавфли бўлгунча чўзишади.
- Масалани оддий тилхат ёки воситачи орқали эмас, жанжал орқали ҳал қилишади.
Қисқа жавоблар
Оилалар ўртасида умумий ҳовли харажатларини қандай бўлиш керак?
Айнан шу умумий обектдан — дарвоза, йўлак, қудуқдан — ҳақиқатда фойдаланадиган оилалар сонига пропорсионал, ҳар бир оиланинг участкадаги улуши ҳажмига қараб эмас.
Ҳовлидаги қўшни ўз улушини тўламаса нима қилиш керак?
Аввал келишувни ёзма қайд этинг ва эслатинг, зарур бўлса қўшнилар ёки фуқаролар йиғини ўзини ўзи бошқариш органларини воситачи сифатида жалб қилинг.
Бир нечта оила учун умумий ҳовлини жисмонан бўлиш мумкинми?
Ҳа, оилалар келишув бўйича ички тўсиқ ўрнатишга ҳақли, аммо бу келажакда сотилганда қулайлик ва участка нархини пасайтириши мумкин.
Умумий ҳовли харажатларини қандай ҳисобга олиш керак?
Энг осони — ҳар бир оиланинг тўлов санаси ва суммаси ёзилган оддий жадвал, уни чораклик ёки ҳар бир йирик таъмирдан кейин текшириб туриш.
Ҳовлидаги қудуқ ёки скважина учун ким тўлайди?
Фақат ундан ҳақиқатда фойдаланадиган оилалар — агар баъзи оилалар анча олдин ўз манбаларига уланган бўлса, уларни бу харажат қаторига киритмаслик адолатли.
Қисқача
- Умумий деб ҳамма оила ҳақиқатда фойдаланадиган нарса ҳисобланади — дарвоза, йўлак, тўсиқ.
- Харажатлар участка майдонига эмас, обектдан фойдаланувчилар сонига қараб бўлинади.
- Келишувларни ёзма, ҳеч бўлмаса оддий тилхат билан қайд этган маъқул.
- Бир оилада пул етишмаса, таъмирдан воз кечишдан кўра бўлиб-бўлиб тўлаш оқилонароқ.
- Такрорий низоларда қўшнилар ёки фуқаролар йиғинидан воситачи ёрдам беради.
- Ҳовлини жисмонан бўлиш низоларни ҳал қилади, лекин қулайлик ва нархни пасайтириши мумкин.
Агар ҳовлини бўлиш охир-оқибат кимнингдир улушини сотишга бориб тақалса, ҳудудингиздаги шунга ўхшаш участкаларнинг долзарб нархларини кўчмас мулк бўлимида солиштириш осон, қўшнилар умумий жой учун низолашган ҳолатлар эса қўшни умумий даҳлиз ёки подвални эгаллаб олса нима қилиш керак мақоласида кўриб чиқилган. Бундай харажатлар учун оилавий бюджетни ҳисоблашда молия бўлими фойдали бўлади.
Харажатлар ҳисобига борганда витринамиз асқотади: у ерда NARXTOP калкуляторида ҳисоблаш ва таклифларни бир жойда солиштириш мумкин.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
