Азиз бир йил давомида турли дўстларига озгина-озгина қарз берди: биттасига аеропортгача такси учун 300 000 сўм, бошқасига шошилинч таъмирга 500 000 сўм, яна тушлик ва кино чипталарига майда-чуйда — «яқинда қайтараман» деб. У ўзига қанча қарз берилганини ҳисоблашга қарор қилганда, 3 000 000 сўмдан кўпроғи йиғилди — у ҳатто ёдида ҳам йўқ эди, чунки ҳар сафар бу қарз эмас, арзимас нарса бўлиб туюлган эди.
Дўстларга майда қарзларни деярли ҳеч ким ҳисобламайди, ва асосий муаммо шунда: ҳар бир сумма алоҳида-алоҳида уни ёзиб қўйиш ёки эслатишга арзимайдигандек кўринади, биргаликда эса сезиларли пулга айланади — бу пул эса ишламайди, на сиз учун, на қарз олган учун.
Дўстларга майда қарзларни нега ҳисоблаш керак
Дўстга берилган майда қарзни ҳисоблаш керак, чунки қарзга берилган пул ноаниқ муддатга сизнинг пулингиз бўлишдан тўхтайди: у кимдадир қайтариш санасисиз «осилиб» турганча, уни омонатга қўйиб бўлмайди, керакли нарсага сарфлаб бўлмайди ёки мақсад учун жамғариб бўлмайди. Бундай осилиб қолган суммалар қанча кўп бўлса, қоғоздаги пул билан ҳақиқатда ихтиёрингиздаги пул ўртасидаги фарқ шунча сезиларли бўлади.
Ёзилмаган қарз нимага тушади
Ёзилмаган қарз фақат уни эслаш ва қайтариш қийинлиги билан тугамайди. Сумма танишда фоизсиз ва муддациз ётган пайтда, у сизга ҳеч нарса келтирмайди — худди шу сумма оддий омонатда бўлганда шу вақт ичида даромад келтирарди. Топишингиз мумкин бўлган даромад билан ҳақиқатда олганингиз (нол) ўртасидаги фарқ — бу дўстга қарзнинг яширин нархи.
Шундай бўлиб туради: одам танишига бир неча ойга катта суммани фоизсиз қарз беради, чунки «дўстдан фоиз олиш ноқулай», ўзи эса шу пайтда ўз эҳтиёжлари учун кредит олиб, унга фоиз тўлайди — аслида дўстни бепул кредитлаб, ўз пули учун банкка тўлаб туради.
Йилига қанчага тушишини қандай ҳисоблаш
Формула: йўқотилган даромад — қарз суммасини худди шу муддатдаги омонат даромадига кўпайтириш. Мисолда кўрамиз: танишга фоизсиз 2 000 000 сўмни бир йилга қарз берсангиз, худди шу сумма оддий омонатда даромад келтирар эди — ўша даромад эса йўқотилган фойда бўлади. Ўз ҳолатингиз учун аниқ суммани банклар шартларини солиштириб, NARXTOP даги омонатлар саҳифасида билиб олишингиз мумкин.
| Нима ҳисоблаймиз | Қандай | Мисол |
|---|---|---|
| Фоизсиз қарздаги сумма | танишларда жами қанча осилиб турибди | 3 000 000 сўм |
| Сумма қаерга бориши мумкин эди | омонат, ўз кредитини муддатидан олдин ёпиш | санасиз «осилиб туриш» ўрнига |
| Қайтарилмагунча нима оласиз | шу суммадан даромад | 0 сўм — пул ишламаяпти |
Жанжалсиз ва пулни йўқотмасдан қандай қарз бериш
- Қарз беришдан олдин, умуман кўрмаслигингиз мумкин бўлган суммани ўзингиз учун белгиланг — шунда қайтариш чўзилса ҳам ваҳима қилмайсиз.
- Қайтариш санасини дарҳол келишиб олинг, «қандай бўлса шундай» эмас — сана оғзаки келишувни икки томон учун мажбуриятга айлантиради.
- Оддий чўнтак харажатидан катта суммалар учун қарзни ҳеч бўлмаса хабар сифатида ёзиб қўйинг: кимга, қанча, қачон — бу ишончсизлик эмас, хотира учун.
- Ўзингиз кредитга олган пулни дўстингизга қарз берманг — бегона қарз фоизсиз қайтарилиб турган пайтда, ўз кредитинг ортиқча тўлови томчилаб тураверади; ўз ортиқча тўловингизни кредит калкуляторида ҳисоблаб кўринг.
- Сумма катта бўлса, оддий тилхат расмийлаштиринг — бу кейинчалик тушунмовчиликдан ҳам сизни, ҳам қарз олувчини ҳимоя қилади.
Қарз муддациз осилиб қолган бўлса нима қилиш керак
Санани ўзингиз белгиланг ва уни айбловсиз, хотиржам айтиб қўйинг: «Қарз берган суммани ой охиригача ёпишни хоҳлайман — қулайми?». Аниқ сумма ва муддат ҳақидаги суҳбат «пул ҳақида умуман» суҳбатидан осонроқ. Агар берилган сумма туфайли ўз жорий харажатларингизга пул етмаса, яна кимдандир қарз олишдан кўра аввал шу билан шуғулланган ҳалолроқ — агар кредит чиндан керак бўлса, шартларни NARXTOP даги кредитлар бўлимида солиштириш мумкин. Ўхшаш ҳолат қўшни ёки танишга пул билан ёрдам мақоласида батафсил ёритилган.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- «Бу-ку дўст, банк эмас» деб майда суммаларни ёзиб қўймаслик.
- Ўзи фоизли кредитга олган пулни бошқаларга қарз бериш.
- Қайтариш санасини айтмасдан, қарзни ноаниқ муддатга осилиб қолдириш.
- Дўстларга қарзларни умумий бюджетдан алоҳида ҳисоблаш, гарчи улар ҳам сизнинг пулингиз бўлса ҳам.
Қисқа жавоблар
Дўстларга майда қарзларни ҳисоблаш керакми?
Ҳа, керак: ҳар бир сумма алоҳида арзимас кўринади, биргаликда эса танишларда санасиз осилиб турган пайтда сизга ишламайдиган пулга айланади.
Дўстга фоизсиз қарз нимага тушади?
Йўқотилган даромадга: худди шу сумма оддий омонатда шу вақт ичида фойда келтирар эди, фоизсиз берилган сумма эса қайтмагунча ҳеч нарса келтирмайди.
Дўстга қарзда қанча йўқотаётганингизни қандай ҳисоблаш мумкин?
Худди шу сумма ва муддатдаги омонат даромадини фоизсиз бериб ҳақиқатда олаётганингиз билан солиштиринг — фарқ йўқотилган фойда бўлади.
Кредитга олинган пулни дўстга қарз бериш керакми?
Одатда йўқ: дўст қарзни фоизсиз қайтариб турган пайтда, ўз кредитинг ортиқча тўлови томчилаб тураверади — аслида бегона яхшилик учун банкка тўлайсиз.
Муносабатни бузмасдан қарзни қандай қайтариб сўраш мумкин?
Аниқ сана ва суммани хотиржам оҳангда айтинг, айбловсиз — конкретлик ҳақидаги суҳбат «пул ҳақида умуман» суҳбатидан осонроқ ва камроқ жанжалли.
Қисқача
- Дўстларга майда қарзлар, ҳисобланмаса, сезиларли суммага йиғилади.
- Фоизсиз ва муддациз қарз — худди шу сумма омонатда келтириши мумкин бўлган йўқотилган даромад.
- Фоизли кредитга олинган пулни бошқаларга қарз берманг.
- Қайтариш санасини дарҳол келишиб олинг, қарзни осилиб қолдирманг.
- Катта суммалар учун қарзни ёзинг ёки тилхат расмийлаштиринг.
- Аниқ сумма ва сана ҳақидаги суҳбат ноаниқ пул суҳбатидан осонроқ.
