Облигация содда сўзлар билан нима — бу савол инвестиция ҳақидаги суҳбатда тушунтириш саволдан мураккаброқ эшитилганда дарҳол пайдо бўлади. Қисқача айтганда: облигация — бу, моҳиятан, қарз ҳақидаги тилхат, фақат уни қўшни эмас, компания ёки давлат чиқарган.
Замиранинг отаси бир куни: «Облигация сотиб олдим» — деди, ва у отаси моддий нарса сотиб олганми ёки қарзга пул берганми, тушунишга уринди. Маълум бўлишича, иккинчиси: у компанияга муддатга пул қарз берган ва бунинг учун фоиз олади — бу пулни пенсияга атайлаб йиғмоқда, бундай режа ҳақида пенсияни қандай режалаштириш мақоласида.
Кейинги қисмда — облигациянинг содда таърифи, у аксия ва банк омонатидан нимаси билан фарқ қилиши, ундан даромадни мисолда қандай ҳисоблаш ва сотиб олишдан олдин қандай хавфларни тушуниш кераклиги ҳақида.
Облигация бир жумла билан нима
Облигация — бу қарз тилхати: сотиб олиб, сиз компания ёки давлатга муддатга пул қарз берасиз, эвазига мунтазам фоиз оласиз, муддат охирида эса — сумманинг ўзи қайтарилади. Бу аксиядагидек компаниядаги улуш эмас, айнан қайтарилиши керак бўлган қарз.
Облигация бўйича фоиз купон деб аталади, асосий сумма қайтариладиган муддат эса — тўлов муддати деб аталади. Айнан шу икки сўз облигациянинг деярли барча механикасини тасвирлайди.
Облигация аксиядан нимаси билан фарқ қилади
Аксия сотиб олиб, сиз компаниянинг ҳаммуаллифига айланасиз: ишлар яхши кеца, нарх бир неча баробар ўсиши мумкин, ёмон кеца — худди шундай тушиши мумкин, ва ҳеч ким олдиндан фойда ёки суммани қайтаришни ваъда қилмайди. Облигация сотиб олиб, сиз кредиторга айланасиз: компания банкрот бўлмагунча, ишлари қандай кетишидан қатъи назар, қарзни қайтариши ва келишилган фоизни тўлаши шарт.
Бундан хавф бўйича асосий фарқ келиб чиқади: облигация бўйича даромад одатда камтарроқ, лекин башорат қилинувчанроқ, аксия бўйича даромад эса юқорироқ бўлиши мумкин, аммо тебранишлар ҳам кучлироқ.
Облигация банк омонатидан нимаси билан фарқ қилади
Улар жуда ўхшаш: иккаласида ҳам пулни муддатга берасиз ва фоиз оласиз. Фарқ деталларида. Омонат, агар банкда шундай тизим бўлса, суғурталаш тизими билан ҳимояланган — аниқ шартларни омонатлар саҳифасида сўраб олинг. Облигацияни муддатидан олдин биржада жорий нархда сотиш мумкин, бу нарх сиз тўлаган нархдан ҳам юқори, ҳам паст бўлиши мумкин — бу бир вақтнинг ўзида ҳам қулайлик, ҳам қўшимча хавф.
— Бир сўм ҳам йўқотмасликка кафолат керак бўлса-чи? — У ҳолда оддий омонат яқинроқ: шартлар олдиндан маълум ва биржадаги нархга боғлиқ эмас.
Облигациядан қандай даромад олинади
Биринчи усул — муддат охиригача ушлаб туриш ва купон тўловларини олиш, охирида — қўйган суммани олиш. Иккинчи усул — нархи ўсса, муддатидан олдин қимматроққа сотиш; нарх тушиб қолса, тескари ҳолат ҳам мумкин.
Бошловчи учун соддароқ вариант — биринчиси: биржадаги нарх тебранишини башорат қилишга уринмасдан, сотиб олиб, тўлов муддатигача ушлаб туриш. Ҳар қандай қўйилма каби, аввал молиявий ёстиққа эга бўлиш мантиқий — шунда облигацияни муддатидан олдин сотишга тўғри келмайди.
Облигация бўйича даромадни қандай ҳисоблаш мумкин
Формула оддий: йиллик купон даромади — қўйилган сумма купон ставкасига кўпайтирилгани. Рақамлар шартли, мисол учун — ўзингизникини қўйинг ва муайян чиқарилишларнинг ҳақиқий ставкаларини алоҳида аниқлаштиринг.
Биринчи мисол: 5 000 000 сўм қўйилган, купон ставкаси шартли равишда йилига 16 фоиз. 5 000 000 ни 0,16 га кўпайтирсак, йилига 800 000 сўм купон даромади чиқади.
Иккинчи мисол: агар шу облигацияни уч йил ушлаб турсангиз ва ставка ўзгармаса, умумий купон даромади 800 000 ни 3 га кўпайтириб, 2 400 000 сўм бўлади, муддат охирида эса қўйилган сумманинг ўзи ҳам қайтарилади — 5 000 000 сўм. Буни худди шу сумма ва муддат учун омонат даромади билан солиштиришда сайтдаги калкулятор ёрдам беради.
| Нима ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол |
|---|---|---|
| Йиллик купон даромади | Қўйилган сумма × купон ставкаси | 5 000 000 × 0,16 = 800 000 сўм |
| Уч йиллик даромад | Йиллик даромад × йиллар сони | 800 000 × 3 = 2 400 000 сўм |
| Восита | Нима оласиз | Асосий хавф |
|---|---|---|
| Облигация | Фоиз ва муддатида сумма қайтиши | Компания тўлай олмаслиги мумкин |
| Аксия | Компаниядаги улуш ва нарх ўсиши эҳтимоли | Нарх кафолациз тушиши мумкин |
| Банк омонати | Белгиланган ставка бўйича фоиз | Одатда суғурталанган, хавф пастроқ |
Тез-тез учрайдиган хатолар
Биринчи хато — облигацияни даромади башорат қилинувчанроқ бўлгани учун мутлақо хавфсиз деб ҳисоблаш. Чиқарган компания назарий жиҳатдан қарзни тўлай олмаслиги мумкин — хавф паст, лекин нолга тенг эмас.
Иккинчи хато — битта компания облигациясига барча бўш пулни қўйиш, қўйилмаларни бўлмасдан. Учинчиси — купон ставкасини кафолатланган ортиқча фойда билан аралаштириш: юқори ставка кўпинча қарзни қайтармаслик хавфи юқорироқлигини англатади. Тўртинчиси — юқори фоизли кредит очиқ турганда облигация сотиб олиш: бундай қарз бўйича ортиқча тўлов одатда купон даромадидан юқори.
Қисқа жавоблар
Облигация содда сўзлар билан нима
Бу қарз тилхати: сиз компания ёки давлатга муддатга пул қарз берасиз ва бунинг учун фоиз оласиз, муддат охирида эса — суммани қайтариб оласиз.
Облигация аксиядан нимаси билан фарқ қилади
Облигация — қайтаришнинг аниқ шартлари бўлган қарз, аксия — даромадга кафолациз компаниядаги улуш. Облигацияда хавф ва потенсиал даромадлилик одатда пастроқ.
Облигацияда пул йўқотиш мумкинми
Ҳа, агар облигация чиқарган компания қарзни тўлай олмаса. Хавф аксияларникидан паст, лекин уни бутунлай истисно қилиб бўлмайди, шунинг учун бу кимнинг қарзи эканини тушуниш муҳим.
Нима фойдалироқ — облигация ёки банк омонати
Аниқ шартлар ва сизнинг мақсадингизга боғлиқ: омонат одатда биринчи тажриба учун соддароқ ва тушунарлироқ, облигация бироз кўпроқ бериши мумкин, лекин бироз кўпроқ хавф билан.
Облигацияни муддат охиригача ушлаб туриш керакми
Шарт эмас, лекин бошловчи учун бу энг башорат қилинувчан вариант. Муддатидан олдин сотиш биржадаги нархга боғлиқ, у сотиб олиш нархидан ҳам юқори, ҳам паст бўлиши мумкин.
Қисқача
- Облигация — бу компания ёки давлатнинг қарз тилхати, бизнесдаги улуш эмас
- Облигация бўйича фоиз купон, сумма қайтарилиши эса тўлов муддати дейилади
- Облигация бўйича даромад одатда аксияларникидан паст, лекин башорат қилинувчанроқ
- Купон даромадини формула бўйича ҳисобланг: қўйилган сумма ставкага кўпайтирилади
- Барча бўш пулни битта компания облигациясига қўйманг
- Биринчи тажриба учун облигацияни муддатидан олдин сотмай, охиригача ушлаб туриш осонроқ
