Фарғона атрофидаги бир фермерга пул йилига икки марта келади: кузда ҳосил йиғиштирилгандан кейин ва баҳорда кўчат сотилгандан кейин. Қолган вақтда эса деярли ҳеч қандай янги тушум йўқ. Бу шартнома бўйича ишлайдиган, роялти оладиган ёки ўзига чоракда бир марта дивиденд тўлайдиган одамларга ҳам таниш ҳолат: оддий ойлик бюджет бу ерда ишламайди, чунки ўн икки ойдан ўн бир ойида ойлик умуман йўқ.
Даромад чоракда бир марта ёки мавсумий келса, бюджетни қандай юритиш керак? Ой эмас, балки тушумлар орасидаги бутун даврни ҳисоблаш ва катта суммани ўзига ҳар ой учун тенг «ойликлар»га бўлиш керак — тушган заҳоти сарфлаш эмас.
Катта сумма келган куни пул билан нима қилиш керак
Тушган куни сумма жуда катта бўлиб туюлади — бу тузоқ. Биринчи қадам: кейинги тушумгача бўлган барча мажбурий тўловларни ажратиш, фақат шу ой учун эмас. Иккинчи қадам: кейинги мавсум ёмонроқ чиқса деб захира ажратиш. Шундан кейингина қолганини оддий ойлик каби ойларга бўлиш керак.
Ойига ўзингизга «ойлик»ни қандай ҳисоблаш керак
Формула: ойлик учун ўз «ойлиги» = (мавсум даромади − мавсум захираси) ÷ кейинги тушумгача бўлган ойлар сони. Рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг.
Мисол: кузги ҳосил даромади — 40 000 000 сўм, кутилмаган ҳолатлар учун захира — 8 000 000 сўм, пул кейинги сотувгача 5 ойга етиши керак. (40 000 000 − 8 000 000) ÷ 5 = 6 400 000 сўм — оила ҳар ой айнан шунча сарфлайди, худди бу оддий ойликдек.
Тушумлар орасида пулни қаерда сақлаш керак
Бутун суммани осон ечиб олинадиган картада сақлаш — ёмон фикр: «ўз ойлиги»дан кўпроқ сарфлаш васвасаси жуда катта. Тушум келган заҳоти кейинги ойларга кетадиган қисмни депозитга ўтказган маъқул, жорий картага эса фақат ойлик улушини ўтказинг. Жиззахдаги баъзи оилалар банк билан тўлдириш ва қисман ечиб олиш имконияти бўлган жамғарма ҳисоби ҳақида келишиб олишади — пул ётади ва аста-секин фоиз қўшилади, чўнтакда шунчаки кутиб турмайди.
Мавсум ўтганидан ёмонроқ чиқса нима қилиш керак
Даромад нотекис бўлгани учун, йил йилга тўғри келавермайди: бир мавсумда ҳосил кўпроқ, бошқасида об-ҳаво ёки нарх туфайли камроқ бўлади. Бундай ҳолат учун алоҳида захира — ҳашамат эмас, ҳисобнинг бир қисми, «агар ажратиш уддасидан чиқсак» деган пул эмас. Захира етмай қолиб, ой одатдагидан оғирроқ чиқса, қарз билан туйнукни ёпишдан кўра мажбурий бўлмаган харажатларни қисқартирган маъқул: мавсумий даромаднинг ўзида беқарорлик бор, унга яна кредит тўловларини қўшиш хавфли. Қарзсиз иложи бўлмаса, шартларни солиштиринг — баъзан аниқ бир ой учун қисқа муддатли қарз узоқ муддатли нақд кредитдан фойдалироқ бўлади.
Мавсум ичида ҳам даромад нотекис бўлса нима қилиш керак
Агар тушумлар чорак ичида ҳам нотекис келса — баъзи шартномалар тўланган, баъзилари кечикса — «тўлашлари керак» бўлган суммадан эмас, ҳисобда ҳақиқатан бор пулдан ҳисобланг. Қоғоздаги «тўлашлари керак» режа ва ҳисобдаги ҳақиқий пул — икки хил нарса, ва уларни аралаштириб юбориш мавсумий бюджетнинг биринчи йилдаёқ йиқилиб тушишининг одатий сабаби.
Қандай ҳисоблаш керак
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай | Мисол |
|---|---|---|
| Мавсум захираси | давр даромадининг тахминан 20 фоизи | 40 000 000 × 20% = 8 000 000 сўм |
| Тақсимланадиган сумма | даромад − захира | 40 000 000 − 8 000 000 = 32 000 000 сўм |
| Ойлик «ўз ойлиги» | тақсимланадиган сумма ÷ ойлар сони | 32 000 000 ÷ 5 = 6 400 000 сўм |
| Давр охиридаги қолдиқ | сарфланмаган захира | 8 000 000 сўм — кейинги мавсум учун запас |
Кўп учрайдиган хатолар
- Тушумдан кейинги биринчи ойда, гўё пул яна тўрт ҳафтадан келадигандек сарфлаш.
- «Бу сафар мавсум яхши» деб захира ажратмаслик.
- Навбатини кутаётган пулни нақд ёки фоизсиз картада сақлаш, бир қисмини яқин банкка депозитга қўйиш ўрнига.
- Мавсумлар орасидаги бўшлиқни захирани қисқартириш ўрнига кредит билан ёпиш — вариантларни олдиндан кредит калкулятори орқали солиштирган маъқул.
Қисқа жавоблар
Даромад чоракда бир марта келса, бюджетни қандай юритиш керак?
Бутун суммани кейинги тушумгача бўлган ойлар сонига тенг бўлиб, ҳар ой айнан ҳисобланган улушни сарфлаш керак, ҳаммасини бирдан эмас.
Мавсумий даромадда захирага қанча ажратиш керак?
Мўлжал — тушумнинг бешдан бир қисми, бу ақлга мувофиқ қоида: кейинги мавсум ёмонроқ чиқса, захира қарзсиз туйнукни ёпади.
Пул жорий харажатларга керак бўлгунга қадар у билан нима қилиш керак?
Бутун суммани оддий картада сақламанг — бир қисмини депозитга ўтказиш мумкин, шунда пул навбатини кутаётганда ҳеч бўлмаса бироз «ишлайди».
Мавсумдаги даромад режалаштирилганидан кам чиқса нима қилиш керак?
Ойлик улушни режага эмас, ҳақиқатан тушган пулга қараб қайта ҳисобланг ва аввал мажбурий бўлмаган харажатларни қисқартиринг, қарзга чўкманг.
Оддий оилавий бюджет мавсумий даромад учун мос келадими?
Тўғридан-тўғри йўқ: «даромад минус харажат» ойлик жадвали даромад чоракда бир марта келганда ишламайди — тушумлар орасидаги бутун даврни ҳисоблаш керак.
Қисқача
- Ойни эмас, кейинги тушумгача бўлган бутун даврни ҳисобланг.
- Кейинги мавсум ёмонроқ чиқиши мумкинлиги учун дарҳол захира ажратинг.
- Умумий суммадан ҳар ой ўзингизга қатъий «ойлик» тўланг.
- Пулни оддий картада бекорга сақламанг — бир қисмини депозитга қўйинг.
- Оғир ойда харажатларни қисқартиринг, туйнукни кредит билан ёпманг.
