Farg‘ona atrofidagi bir fermerga pul yiliga ikki marta keladi: kuzda hosil yig‘ishtirilgandan keyin va bahorda ko‘chat sotilgandan keyin. Qolgan vaqtda esa deyarli hech qanday yangi tushum yo‘q. Bu shartnoma bo‘yicha ishlaydigan, royalti oladigan yoki o‘ziga chorakda bir marta dividend to‘laydigan odamlarga ham tanish holat: oddiy oylik byudjet bu yerda ishlamaydi, chunki o‘n ikki oydan o‘n bir oyida oylik umuman yo‘q.
Daromad chorakda bir marta yoki mavsumiy kelsa, byudjetni qanday yuritish kerak? Oy emas, balki tushumlar orasidagi butun davrni hisoblash va katta summani o‘ziga har oy uchun teng «oyliklar»ga bo‘lish kerak — tushgan zahoti sarflash emas.
Katta summa kelgan kuni pul bilan nima qilish kerak
Tushgan kuni summa juda katta bo‘lib tuyuladi — bu tuzoq. Birinchi qadam: keyingi tushumgacha bo‘lgan barcha majburiy to‘lovlarni ajratish, faqat shu oy uchun emas. Ikkinchi qadam: keyingi mavsum yomonroq chiqsa deb zaxira ajratish. Shundan keyingina qolganini oddiy oylik kabi oylarga bo‘lish kerak.
Oyiga o‘zingizga «oylik»ni qanday hisoblash kerak
Formula: oylik uchun o‘z «oyligi» = (mavsum daromadi − mavsum zaxirasi) ÷ keyingi tushumgacha bo‘lgan oylar soni. Raqamlar shartli, o‘zingiznikini qo‘ying.
Misol: kuzgi hosil daromadi — 40 000 000 so‘m, kutilmagan holatlar uchun zaxira — 8 000 000 so‘m, pul keyingi sotuvgacha 5 oyga yetishi kerak. (40 000 000 − 8 000 000) ÷ 5 = 6 400 000 so‘m — oila har oy aynan shuncha sarflaydi, xuddi bu oddiy oylikdek.
Tushumlar orasida pulni qayerda saqlash kerak
Butun summani oson yechib olinadigan kartada saqlash — yomon fikr: «o‘z oyligi»dan ko‘proq sarflash vasvasasi juda katta. Tushum kelgan zahoti keyingi oylarga ketadigan qismni depozitga o‘tkazgan ma’qul, joriy kartaga esa faqat oylik ulushini o‘tkazing. Jizzaxdagi ba’zi oilalar bank bilan to‘ldirish va qisman yechib olish imkoniyati bo‘lgan jamg‘arma hisobi haqida kelishib olishadi — pul yotadi va asta-sekin foiz qo‘shiladi, cho‘ntakda shunchaki kutib turmaydi.
Mavsum o‘tganidan yomonroq chiqsa nima qilish kerak
Daromad notekis bo‘lgani uchun, yil yilga to‘g‘ri kelavermaydi: bir mavsumda hosil ko‘proq, boshqasida ob-havo yoki narx tufayli kamroq bo‘ladi. Bunday holat uchun alohida zaxira — hashamat emas, hisobning bir qismi, «agar ajratish uddasidan chiqsak» degan pul emas. Zaxira yetmay qolib, oy odatdagidan og‘irroq chiqsa, qarz bilan tuynukni yopishdan ko‘ra majburiy bo‘lmagan xarajatlarni qisqartirgan ma’qul: mavsumiy daromadning o‘zida beqarorlik bor, unga yana kredit to‘lovlarini qo‘shish xavfli. Qarzsiz iloji bo‘lmasa, shartlarni solishtiring — ba’zan aniq bir oy uchun qisqa muddatli qarz uzoq muddatli naqd kreditdan foydaliroq bo‘ladi.
Mavsum ichida ham daromad notekis bo‘lsa nima qilish kerak
Agar tushumlar chorak ichida ham notekis kelsa — ba’zi shartnomalar to‘langan, ba’zilari kechiksa — «to‘lashlari kerak» bo‘lgan summadan emas, hisobda haqiqatan bor puldan hisoblang. Qog‘ozdagi «to‘lashlari kerak» reja va hisobdagi haqiqiy pul — ikki xil narsa, va ularni aralashtirib yuborish mavsumiy byudjetning birinchi yildayoq yiqilib tushishining odatiy sababi.
Qanday hisoblash kerak
| Nimani hisoblaymiz | Qanday | Misol |
|---|---|---|
| Mavsum zaxirasi | davr daromadining taxminan 20 foizi | 40 000 000 × 20% = 8 000 000 so‘m |
| Taqsimlanadigan summa | daromad − zaxira | 40 000 000 − 8 000 000 = 32 000 000 so‘m |
| Oylik «o‘z oyligi» | taqsimlanadigan summa ÷ oylar soni | 32 000 000 ÷ 5 = 6 400 000 so‘m |
| Davr oxiridagi qoldiq | sarflanmagan zaxira | 8 000 000 so‘m — keyingi mavsum uchun zapas |
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Tushumdan keyingi birinchi oyda, go‘yo pul yana to‘rt haftadan keladigandek sarflash.
- «Bu safar mavsum yaxshi» deb zaxira ajratmaslik.
- Navbatini kutayotgan pulni naqd yoki foizsiz kartada saqlash, bir qismini yaqin bankka depozitga qo‘yish o‘rniga.
- Mavsumlar orasidagi bo‘shliqni zaxirani qisqartirish o‘rniga kredit bilan yopish — variantlarni oldindan kredit kalkulyatori orqali solishtirgan ma’qul.
Qisqa javoblar
Daromad chorakda bir marta kelsa, byudjetni qanday yuritish kerak?
Butun summani keyingi tushumgacha bo‘lgan oylar soniga teng bo‘lib, har oy aynan hisoblangan ulushni sarflash kerak, hammasini birdan emas.
Mavsumiy daromadda zaxiraga qancha ajratish kerak?
Mo‘ljal — tushumning beshdan bir qismi, bu aqlga muvofiq qoida: keyingi mavsum yomonroq chiqsa, zaxira qarzsiz tuynukni yopadi.
Pul joriy xarajatlarga kerak bo‘lgunga qadar u bilan nima qilish kerak?
Butun summani oddiy kartada saqlamang — bir qismini depozitga o‘tkazish mumkin, shunda pul navbatini kutayotganda hech bo‘lmasa biroz «ishlaydi».
Mavsumdagi daromad rejalashtirilganidan kam chiqsa nima qilish kerak?
Oylik ulushni rejaga emas, haqiqatan tushgan pulga qarab qayta hisoblang va avval majburiy bo‘lmagan xarajatlarni qisqartiring, qarzga cho‘kmang.
Oddiy oilaviy byudjet mavsumiy daromad uchun mos keladimi?
To‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘q: «daromad minus xarajat» oylik jadvali daromad chorakda bir marta kelganda ishlamaydi — tushumlar orasidagi butun davrni hisoblash kerak.
Qisqacha
- Oyni emas, keyingi tushumgacha bo‘lgan butun davrni hisoblang.
- Keyingi mavsum yomonroq chiqishi mumkinligi uchun darhol zaxira ajrating.
- Umumiy summadan har oy o‘zingizga qat’iy «oylik» to‘lang.
- Pulni oddiy kartada bekorga saqlamang — bir qismini depozitga qo‘ying.
- Og‘ir oyda xarajatlarni qisqartiring, tuynukni kredit bilan yopmang.
