Интернетда ўз маълумотларингизни қандай ҳимоя қилиш керак

11.03.2026 · 7 дақиқа

Интернетда ўз маълумотларингизни қандай ҳимоя қилиш керак — бу саволга одатда йигирма бандли рўйхат билан жавоб беришади, одам эса саҳифани ёпади. Шунинг учун асосийсидан бошлаймиз: йўқотишларнинг деярли ҳаммаси учта нарсадан келиб чиқади — кучсиз парол, ҳамма сайтга битта парол ва шошқалоқлик.

Маълумот — бу фақат карта эмас. Бу почта, мессенжер, суратлар, яқинлар билан ёзишма. Бузиб кирилган мессенжер ечиб олинган пулдан хавфлироқ: сизнинг номингиздан танишларга ёзиб, пул сўрашади.

Пароллар: вазифанинг ярмини ҳал қиладиган битта қоида

Қоида оддий: ҳар бир муҳим сервисга — ўз пароли. Муҳимлари — почта, мессенжер, банк иловаси, давлат хизматлари, карта боғланган дўкон.

Нега бу узунлик ва «мураккаблик»дан муҳимроқ. Базалар мунтазам оқиб чиқади: институтда рўйхатдан ўтган форумингиз бузилди — паролигиз умумий рўйхатда пайдо бўлди. Агар ўша парол почтада ҳам турса, кейин бузғунчи почтага киради ва у орқали қолган ҳаммасини тиклайди.

Ўнлаб паролни бошда сақлаб бўлмайди. Шундан парол менежери келиб чиқади — уларни битта асосий парол остида сақлайдиган ва сайтларга ўзи қўядиган дастур. Унинг ёқимли қўшимча таъсири бор: сохта сайтга паролни қўймайди, чунки манзил мос келмайди. Тирик одам бунга илинади, дастур — йўқ.

Икки босқичли кириш: парол яхши бўлса, нега керак

Шунинг учунки, паролни билиб олишлари мумкин, иккинчи қадамни эса йўқ. Икки босқичли кириш — бу паролдан кейин сервис тасдиқ сўраши: иловадаги код, СМСдаги код ёки бошқа иловадаги тугма.

Уни биринчи навбатда почта ва мессенжерда ёқинг. Почта — барча эшикларнинг калити: паролни тиклаш орқали ундан дўкон ҳам, ижтимоий тармоқ ҳам очилади. Мессенжерда булутли парол қўйинг, токи битта ушлаб олинган SMS билан ҳеч ким ёзишмангизга кирмасин.

Ва алоҳида: тасдиқлаш кодини ҳеч кимга айтишмайди. На «банк ходимига», на «курерга», на «хавфсизлик хизматига». Бу кодларни қандай алдаб олишлари SMS ва қўнғироқ орқали алдаш материалида ёзилган.

Оммавий Ви-Фи: нимадан қўрқиш керак, нимадан йўқ

Кафедаги бепул Ви-Фи ҳақидаги қўрқинчли гаплар эскирган: бугун кўпчилик сайтлар уланишни шифрлайди ва ёзишмангизни ёндош столдан ўқиб бўлмайди. Хавф бошқа жойда.

Сохта тармоқ. Кафе номига ўхшаш ном билан ёнида тармоқ кўтарилган. Официантдан тармоқнинг аниқ номини сўранг — бунда уят йўқ.
Тузоқ-саҳифа. Улангандан кейин «ижтимоий тармоқ орқали киринг» ёки «кириш учун карта маълумотини киритинг» деган ойна чиқади. Оддий Ви-Фи пул сўрамайди.
Бегона телефон ва компютер. Тармоқдан хавфлироқ: меҳмонда банкка кирманг.

Хабардаги ҳаволалар ва сохта сайтлар

Энг кўп пул бузиб киришдан эмас, бегона саҳифага маълумотни ўз қўли билан киритишдан йўқолади. Схема бир хил: сизга ҳавола юборишади, сиз таниш безакни кўрасиз ва логин билан паролни ёки карта рақамини киритасиз.

Маълумот киритишдан олдин учта текширув:

Браузер сатридаги манзил. Бошига эмас, биринчи слашдан олдин турган нарсага қаранг. Фирибгарлар ҳарфлар билан ўйнайди: ортиқча нуқта, чизиқча, охиридаги «-uz», «л» ўрнига бир рақами.
Бу ерга қандай тушдингиз. Хабардаги ҳаволадан ўтган бўлсангиз — ёпинг ва манзилни ўзингиз теринг ёки иловани очинг. Айниқса сизни шошираётган бўлса.
Сиздан нима сўраляпти. Сизга пул ўтказиш учун на PIN, на СМСдаги код, на картанинг амал қилиш муддати керак. Сўрашяптими — бу алдов.

Алоҳида мавзу — нотаниш интернет-дўконда тўлов. У ерда фақат манзил эмас: ҳақиқий алоқа маълумотлари борми, қайтариш қандай расмийлаштирилган. Батафсил тартиб онлайн тўловдан олдин компанияни текшириш мақоласида. Бундай харидларга кичик қолдиқли алоҳида карта очган қулай: қандай ишлаши виртуал карталар материалида тасвирланган.

Мессенжерда нимани юбориш мумкин эмас

Ёзишма йиллаб сақланади, нусхалари иккала телефонда ва булутда ётади. Телефон сотилади, болага берилади, йўқолади — буларнинг ҳаммаси у билан бирга кетади.

Кўп юбориладиган нарса	Нимаси ёмон	Қандай қилиш керак
Картанинг икки томонлама сурати	Тармоқдаги тўловларга шунинг ўзи етади	Ўтказма керак бўлса, фақат рақамни айтиш
СМСдаги код	Код — бу аккаунтингизга киришнинг ўзи	Яқинларга ҳам юбормаслик
Паспорт сурати	Бегона қўлга бутунлай ўтиб кетади	Шахсан бериш ва нимага кераклигини сўраш

Агар бузиб киришса, нима қилиш керак

Бузилган сервисда паролни алмаштиринг, дарҳол кейин — почтада, агар парол ўша бўлса.
Созламалардан фаол сеанслар рўйхатини топинг ва ўзингизникидан бошқа ҳаммасини тугатинг.
Икки босқичли кириш бўлмаган бўлса, ёқинг.
Танишларингизга ёзинг: аккаунтингиздан пул сўрашлари мумкин. Бу энг муҳими: тарқатма сизнинг контактларингиз бўйича кетади.
Карта ёки банк иловаси зарар кўрган бўлса — банкка қўнғироқ қилинг ва картани блокланг. Ўз банкингиз контактини қўл остида сақлаган қулай, уларни Ўзбекистон банклари бўлимидан топса бўлади.

Кейингиси — ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга ариза. Мурожаат тартиби ва муддатларини жойидан аниқланг, улар нима бўлганига боғлиқ. Пул билан муомаланинг умумий қоидалари молиявий хавфсизлик мақоласида йиғилган.

Ота-онани ва яқинларни қандай ҳимоя қилиш керак

Энг заиф жой — сизнинг созламаларингиз эмас, онангиз ёки бувингизнинг телефони. Улар билан шифрлаш ҳақидаги маърузалар ишламайди, битта келишув эса жуда яхши ишлайди.

Келишув шундай: пул билан боғлиқ қарорлар ёлғиз қабул қилинмайди. «Банк»дан қўнғироқ қилишди, ғалати хабар келди, код сўрашди — аввал сизга қўнғироқ, кейин қолгани. Буни ёзишмада эмас, овоз чиқариб гаплашинг.

Телефон созламаси ҳам амалий ёрдам беради: йирик шрифт, ёқилган рақам аниқлагич, контактларда банкнинг ҳақиқий рақами ёзилган. Ўз одатларингизда яна нимани текшириш кераклиги интернетда маълумот ва пулни ҳимоя қилиш материалида йиғилган.

Тез-тез учрайдиган хатолар

Почта, мессенжер ва банкка битта парол.
Банк иловасига хабардаги ҳавола орқали кириш.
«Узоқ» деб ўчириб қўйилган икки босқичли кириш.
Ҳеч ким тозаламайдиган ёзишмадаги паспорт ва карта суратлари.

Қисқа жавоблар

Вақт кам бўлса, интернетда маълумотни қандай ҳимоя қилиш керак

Бир кечада уч ишни қилинг: почта, мессенжер ва банкка ҳар хил парол, почта ва мессенжерда икки босқичли кириш, хабардаги ҳаволага ўтмаслик одати. Бу одамлар банкка келиб айтадиган ҳолатларнинг каттагина қисмини ёпади.

Оддий одамга парол менежери керакми

У айнан оддий одамга керак: ўнта ҳар хил паролни ҳеч ким эслаб қола олмайди, охири ҳаммага биттасини қўйишади. Менежер уларни битта асосий парол остида сақлайди ва сохта сайтга паролни қўймайди.

Парол аллақачон оқиб чиққан бўлса, нима қилиш керак

Уни шу сервисда ва такрорланган ҳамма жойда алмаштириш, созламалардан бегона сеансларни тугатиш ва икки босқичли киришни ёқиш. Кейин танишларни огоҳлантириш: аккаунтингиздан пул сўрашлари мумкин.

Карта суратини қариндошга юборса бўладими

Юбормаган маъқул. Ўтказма учун карта рақамини айтишнинг ўзи етади, икки томонлама сурат эса СМСдаги код билан бирга интернетда тўлаш учун тайёр тўплам. Ёзишма телефонда ва булутда узоқ қолади.