Internetda o‘z ma’lumotlaringizni qanday himoya qilish kerak

11.03.2026 · 7 daqiqa

Internetda o‘z ma’lumotlaringizni qanday himoya qilish kerak — bu savolga odatda yigirma bandli ro‘yxat bilan javob berishadi, odam esa sahifani yopadi. Shuning uchun asosiysidan boshlaymiz: yo‘qotishlarning deyarli hammasi uchta narsadan kelib chiqadi — kuchsiz parol, hamma saytga bitta parol va shoshqaloqlik.

Ma’lumot — bu faqat karta emas. Bu pochta, messenjer, suratlar, yaqinlar bilan yozishma. Buzib kirilgan messenjer yechib olingan puldan xavfliroq: sizning nomingizdan tanishlarga yozib, pul so‘rashadi.

Parollar: vazifaning yarmini hal qiladigan bitta qoida

Qoida oddiy: har bir muhim servisga — o‘z paroli. Muhimlari — pochta, messenjer, bank ilovasi, davlat xizmatlari, karta bog‘langan do‘kon.

Nega bu uzunlik va «murakkablik»dan muhimroq. Bazalar muntazam oqib chiqadi: institutda ro‘yxatdan o‘tgan forumingiz buzildi — paroligiz umumiy ro‘yxatda paydo bo‘ldi. Agar o‘sha parol pochtada ham tursa, keyin buzg‘unchi pochtaga kiradi va u orqali qolgan hammasini tiklaydi.

O‘nlab parolni boshda saqlab bo‘lmaydi. Shundan parol menejeri kelib chiqadi — ularni bitta asosiy parol ostida saqlaydigan va saytlarga o‘zi qo‘yadigan dastur. Uning yoqimli qo‘shimcha ta’siri bor: soxta saytga parolni qo‘ymaydi, chunki manzil mos kelmaydi. Tirik odam bunga ilinadi, dastur — yo‘q.

Ikki bosqichli kirish: parol yaxshi bo‘lsa, nega kerak

Shuning uchunki, parolni bilib olishlari mumkin, ikkinchi qadamni esa yo‘q. Ikki bosqichli kirish — bu paroldan keyin servis tasdiq so‘rashi: ilovadagi kod, SMSdagi kod yoki boshqa ilovadagi tugma.

Uni birinchi navbatda pochta va messenjerda yoqing. Pochta — barcha eshiklarning kaliti: parolni tiklash orqali undan do‘kon ham, ijtimoiy tarmoq ham ochiladi. Messenjerda bulutli parol qo‘ying, toki bitta ushlab olingan SMS bilan hech kim yozishmangizga kirmasin.

Va alohida: tasdiqlash kodini hech kimga aytishmaydi. Na «bank xodimiga», na «kuryerga», na «xavfsizlik xizmatiga». Bu kodlarni qanday aldab olishlari SMS va qo‘ng‘iroq orqali aldash materialida yozilgan.

Ommaviy Wi-Fi: nimadan qo‘rqish kerak, nimadan yo‘q

Kafedagi bepul Wi-Fi haqidagi qo‘rqinchli gaplar eskirgan: bugun ko‘pchilik saytlar ulanishni shifrlaydi va yozishmangizni yondosh stoldan o‘qib bo‘lmaydi. Xavf boshqa joyda.

Soxta tarmoq. Kafe nomiga o‘xshash nom bilan yonida tarmoq ko‘tarilgan. Ofitsiantdan tarmoqning aniq nomini so‘rang — bunda uyat yo‘q.
Tuzoq-sahifa. Ulangandan keyin «ijtimoiy tarmoq orqali kiring» yoki «kirish uchun karta ma’lumotini kiriting» degan oyna chiqadi. Oddiy Wi-Fi pul so‘ramaydi.
Begona telefon va kompyuter. Tarmoqdan xavfliroq: mehmonda bankka kirmang.

Xabardagi havolalar va soxta saytlar

Eng ko‘p pul buzib kirishdan emas, begona sahifaga ma’lumotni o‘z qo‘li bilan kiritishdan yo‘qoladi. Sxema bir xil: sizga havola yuborishadi, siz tanish bezakni ko‘rasiz va login bilan parolni yoki karta raqamini kiritasiz.

Ma’lumot kiritishdan oldin uchta tekshiruv:

Brauzer satridagi manzil. Boshiga emas, birinchi slashdan oldin turgan narsaga qarang. Firibgarlar harflar bilan o‘ynaydi: ortiqcha nuqta, chiziqcha, oxiridagi «-uz», «l» o‘rniga bir raqami.
Bu yerga qanday tushdingiz. Xabardagi havoladan o‘tgan bo‘lsangiz — yoping va manzilni o‘zingiz tering yoki ilovani oching. Ayniqsa sizni shoshirayotgan bo‘lsa.
Sizdan nima so‘ralyapti. Sizga pul o‘tkazish uchun na PIN, na SMSdagi kod, na kartaning amal qilish muddati kerak. So‘rashyaptimi — bu aldov.

Alohida mavzu — notanish internet-do‘konda to‘lov. U yerda faqat manzil emas: haqiqiy aloqa ma’lumotlari bormi, qaytarish qanday rasmiylashtirilgan. Batafsil tartib onlayn to‘lovdan oldin kompaniyani tekshirish maqolasida. Bunday xaridlarga kichik qoldiqli alohida karta ochgan qulay: qanday ishlashi virtual kartalar materialida tasvirlangan.

Messenjerda nimani yuborish mumkin emas

Yozishma yillab saqlanadi, nusxalari ikkala telefonda va bulutda yotadi. Telefon sotiladi, bolaga beriladi, yo‘qoladi — bularning hammasi u bilan birga ketadi.

Ko‘p yuboriladigan narsa	Nimasi yomon	Qanday qilish kerak
Kartaning ikki tomonlama surati	Tarmoqdagi to‘lovlarga shuning o‘zi yetadi	O‘tkazma kerak bo‘lsa, faqat raqamni aytish
SMSdagi kod	Kod — bu akkauntingizga kirishning o‘zi	Yaqinlarga ham yubormaslik
Pasport surati	Begona qo‘lga butunlay o‘tib ketadi	Shaxsan berish va nimaga kerakligini so‘rash

Agar buzib kirishsa, nima qilish kerak

Buzilgan servisda parolni almashtiring, darhol keyin — pochtada, agar parol o‘sha bo‘lsa.
Sozlamalardan faol seanslar ro‘yxatini toping va o‘zingiznikidan boshqa hammasini tugating.
Ikki bosqichli kirish bo‘lmagan bo‘lsa, yoqing.
Tanishlaringizga yozing: akkauntingizdan pul so‘rashlari mumkin. Bu eng muhimi: tarqatma sizning kontaktlaringiz bo‘yicha ketadi.
Karta yoki bank ilovasi zarar ko‘rgan bo‘lsa — bankka qo‘ng‘iroq qiling va kartani bloklang. O‘z bankingiz kontaktini qo‘l ostida saqlagan qulay, ularni O‘zbekiston banklari bo‘limidan topsa bo‘ladi.

Keyingisi — huquqni muhofaza qiluvchi organlarga ariza. Murojaat tartibi va muddatlarini joyidan aniqlang, ular nima bo‘lganiga bog‘liq. Pul bilan muomalaning umumiy qoidalari moliyaviy xavfsizlik maqolasida yig‘ilgan.

Ota-onani va yaqinlarni qanday himoya qilish kerak

Eng zaif joy — sizning sozlamalaringiz emas, onangiz yoki buvingizning telefoni. Ular bilan shifrlash haqidagi ma’ruzalar ishlamaydi, bitta kelishuv esa juda yaxshi ishlaydi.

Kelishuv shunday: pul bilan bog‘liq qarorlar yolg‘iz qabul qilinmaydi. «Bank»dan qo‘ng‘iroq qilishdi, g‘alati xabar keldi, kod so‘rashdi — avval sizga qo‘ng‘iroq, keyin qolgani. Buni yozishmada emas, ovoz chiqarib gaplashing.

Telefon sozlamasi ham amaliy yordam beradi: yirik shrift, yoqilgan raqam aniqlagich, kontaktlarda bankning haqiqiy raqami yozilgan. O‘z odatlaringizda yana nimani tekshirish kerakligi internetda ma’lumot va pulni himoya qilish materialida yig‘ilgan.

Tez-tez uchraydigan xatolar

Pochta, messenjer va bankka bitta parol.
Bank ilovasiga xabardagi havola orqali kirish.
«Uzoq» deb o‘chirib qo‘yilgan ikki bosqichli kirish.
Hech kim tozalamaydigan yozishmadagi pasport va karta suratlari.

Qisqa javoblar

Vaqt kam bo‘lsa, internetda ma’lumotni qanday himoya qilish kerak

Bir kechada uch ishni qiling: pochta, messenjer va bankka har xil parol, pochta va messenjerda ikki bosqichli kirish, xabardagi havolaga o‘tmaslik odati. Bu odamlar bankka kelib aytadigan holatlarning kattagina qismini yopadi.

Oddiy odamga parol menejeri kerakmi

U aynan oddiy odamga kerak: o‘nta har xil parolni hech kim eslab qola olmaydi, oxiri hammaga bittasini qo‘yishadi. Menejer ularni bitta asosiy parol ostida saqlaydi va soxta saytga parolni qo‘ymaydi.

Parol allaqachon oqib chiqqan bo‘lsa, nima qilish kerak

Uni shu servisda va takrorlangan hamma joyda almashtirish, sozlamalardan begona seanslarni tugatish va ikki bosqichli kirishni yoqish. Keyin tanishlarni ogohlantirish: akkauntingizdan pul so‘rashlari mumkin.

Karta suratini qarindoshga yuborsa bo‘ladimi

Yubormagan ma’qul. O‘tkazma uchun karta raqamini aytishning o‘zi yetadi, ikki tomonlama surat esa SMSdagi kod bilan birga internetda to‘lash uchun tayyor to‘plam. Yozishma telefonda va bulutda uzoq qoladi.