Фаррух ғурурланарди: квартира, машина, ота-онасининг дала ҳовлиси — ҳаммаси бор, оила «бой». Лекин шулардан қанчаси пул топиб бераётганини, қанчаси эса фақат хизмат ва кредитга пул олаётганини ҳисоблаб кўрса, манзара бошқача бўлиб чиқди.
Активлар ва пассивлар содда сўзлар билан нима — бу оилавий мол-мулкдан қайси бири ҳақиқатан сиз учун ишлаётганини, қайси бири эса шунчаки номингизда туриб харажат талаб қилаётганини тушуниш усули. Актив — даромад келтирадиган ёки йўқотишсиз пулга айлантирса бўладиган нарса. Пассив — пул оладиган нарса: кредитлар, мажбурий тўловлар, арзонлашадиган ва хизмат талаб қиладиган буюмлар.
Оддий оила мисолида уларни қандай ажратиш ва оила ҳақиқатда қайси томонга силжиётганини қандай ҳисоблашни кўриб чиқамиз.
Актив содда сўзлар билан нима
Актив — бу мунтазам пул келтирадиган нарса (ижарага берилган квартира, фоизли омонат, бизнесдаги улуш) ёки қийматини йўқотмасдан тез пулга айланадиган нарса (жамғарма, олтин, ликвид қимматли қоғозлар). Активнинг асосий белгиси — у сиз ухлаб ётганингизда ҳам сиз учун ишлайди.
Пассив содда сўзлар билан нима
Пассив — бюджетдан пул оладиган нарса: машина кредити, ипотека, техника учун бўлиб тўлаш, шунингдек хизмати қиммат ва сотилганда арзонлашадиган буюмлар. Ўзингиз яшайдиган квартира бу нуқтаи назардан актив эмас, балки нейтрал нарса — у даромад келтирмайди, лекин кредициз сотиб олинган бўлса, ойлик тўлов ҳам талаб қилмайди.
Оилангизда нима устун эканини қандай ҳисоблаш
Формула содда: оиланинг соф позицияси = барча активлар суммаси − барча пассивлар (қарзлар) суммаси. Агар натижа ойдан ойга ўсса — оила плюсга силжияпти, гарчи қоғоздаги умумий мол-мулк қўшниларникидан камроқ таассурот қолдирса ҳам.
Мисол: оилада 8 000 000 сўмлик омонат ва 4 000 000 сўмлик жамғарма бор — бу 12 000 000 сўмлик активлар. Шу билан бирга автокредит қолдиғи 15 000 000 сўм ва музлатгич учун бўлиб тўлаш 2 000 000 сўм — 17 000 000 сўмлик пассивлар. Соф позиция: 12 000 000 − 17 000 000 = минус 5 000 000 сўм (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг).
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол |
|---|---|---|
| Активлар суммаси | Омонат + жамғарма + даромад келтирувчи бошқа нарса | 8 000 000 + 4 000 000 = 12 000 000 сўм |
| Пассивлар суммаси | Кредит ва бўлиб тўлаш қолдиғи | 15 000 000 + 2 000 000 = 17 000 000 сўм |
| Соф позиция | Активлар − пассивлар | 12 000 000 − 17 000 000 = −5 000 000 сўм |
Бундай ҳисобни ойига бир марта юритиш «кўз билан» тахмин қилишдан ҳалолроқ — буни тўғридан-тўғри NARXTOP «Пул» бўлимида юрица бўлади.
Машина — активми ёки пассивми
Ўзингиз миндиги шахсий машина деярли доим пассив: у ҳар йили арзонлашади, суғурта, ёқилғи ва таъмир талаб қилади, кредитга олинган бўлса — яна тўлов ҳам. Машина фақат ўзи пул топганда актив бўлади — масалан, таксида ишласа ёки ижарага берилса. Кредитга олишдан олдин ҳақиқий юкни автокредит калкуляторида ҳисоблаб кўриш, вариантларни эса NARXTOP автомобиллар бўлимида солиштириш фойдали.
Таниш воқеа: Юнусободлик оила «статус учун» кроссовер кредитга олган, гарчи асосан шаҳар ичида юришса ҳам. Тўлов, суғурта ва хизмат ҳар ой бюджетнинг сезиларли қисмини еб қўйган — машина сармоя эмас, қиммат пассивга айланган.
Ипотекадаги квартира — активми ёки пассивми
Квартира ипотекага олинган ва унда оиланинг ўзи яшаётган экан — у пассив: унга тўлов кетади, даромад эса келтирмайди. Худди шу квартира ижарага берилиб, ўзлари ота-онасиникида яшаса ёки арзонроқ ижара олсалар — у активга айланади: ижара ҳақи ва ипотека тўлови орасидаги фарқ оила учун ишлайди. Бу — каттароқ квартирага қачон ўтиш керак мақоласида муҳокама қилинадиган қарорлардан бири.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Даромад келтираётганини текширмасдан, қиммат турган ҳар нарсани актив деб ҳисоблаш.
- «Бу кредит эмас-ку» деб техника учун бўлиб тўлаш ва майда кредитларни ҳисобга олмаслик.
- Фаровонликни ташқи белгилар бўйича эмас, актив ва пассив фарқи бўйича баҳоламаслик.
- Соф позицияни мунтазам қайта ҳисобламаслик ва пассивлар кўпайиб кетганини пайқамаслик.
Қисқа жавоблар
Актив содда сўзлар билан нима?
Актив — даромад келтирадиган ёки қийматини йўқотмасдан пулга айланадиган нарса, масалан омонат, жамғарма ёки ижарага берилган кўчмас мулк.
Пассив содда сўзлар билан нима?
Пассив — бюджетдан пул оладиган нарса: кредитлар, бўлиб тўлашлар ҳамда арзонлашадиган ва хизмат талаб қиладиган буюмлар.
Ўз квартирангиз активми?
Ўзингиз яшайдиган квартира одатда нейтрал: даромад келтирмайди, лекин кредициз олинган бўлса тўлов ҳам талаб қилмайди; ипотекада — тўланмагунча пассив.
Оиламда қайси бири устунлигини қандай ҳисоблаш мумкин?
Барча активларни қўшинг, барча қарзларни алоҳида қўшинг ва бирини иккинчисидан айиринг — натижа ойдан ойга ўсиб борса, оила плюсга силжияпти.
Кредитдаги машина ҳар доим пассивми?
Деярли доим, агар у даромад манбаи эмас, шахсий транспорт бўлса — у арзонлашади ва хизмат харажатини талаб қилади.
Қисқача
- Актив даромад келтиради ёки осон пулга айланади, пассив эса бюджетдан пул олади.
- Кредициз ўз квартирангиз нейтрал, ипотекада — тўланмагунча пассив.
- Шахсий машина ўзи пул топмаса, деярли доим пассив ҳисобланади.
- Оиланинг соф позицияси = активлар суммаси − пассивлар суммаси, буни мунтазам ҳисобланг.
- Техника учун бўлиб тўлаш ва майда кредитлар ҳам пассив — уларни эътибордан четда қолдирманг.
- Актив ва қарзлар ҳисобини битта жойда юритинг — айрим рақамларни эмас, йўналишни кўрасиз.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
