Farrux g‘ururlanardi: kvartira, mashina, ota-onasining dala hovlisi — hammasi bor, oila «boy». Lekin shulardan qanchasi pul topib berayotganini, qanchasi esa faqat xizmat va kreditga pul olayotganini hisoblab ko‘rsa, manzara boshqacha bo‘lib chiqdi.
Aktivlar va passivlar sodda so‘zlar bilan nima — bu oilaviy mol-mulkdan qaysi biri haqiqatan siz uchun ishlayotganini, qaysi biri esa shunchaki nomingizda turib xarajat talab qilayotganini tushunish usuli. Aktiv — daromad keltiradigan yoki yo‘qotishsiz pulga aylantirsa bo‘ladigan narsa. Passiv — pul oladigan narsa: kreditlar, majburiy to‘lovlar, arzonlashadigan va xizmat talab qiladigan buyumlar.
Oddiy oila misolida ularni qanday ajratish va oila haqiqatda qaysi tomonga siljiyotganini qanday hisoblashni ko‘rib chiqamiz.
Aktiv sodda so‘zlar bilan nima
Aktiv — bu muntazam pul keltiradigan narsa (ijaraga berilgan kvartira, foizli omonat, biznesdagi ulush) yoki qiymatini yo‘qotmasdan tez pulga aylanadigan narsa (jamg‘arma, oltin, likvid qimmatli qog‘ozlar). Aktivning asosiy belgisi — u siz uxlab yotganingizda ham siz uchun ishlaydi.
Passiv sodda so‘zlar bilan nima
Passiv — byudjetdan pul oladigan narsa: mashina krediti, ipoteka, texnika uchun bo‘lib to‘lash, shuningdek xizmati qimmat va sotilganda arzonlashadigan buyumlar. O‘zingiz yashaydigan kvartira bu nuqtai nazardan aktiv emas, balki neytral narsa — u daromad keltirmaydi, lekin kreditsiz sotib olingan bo‘lsa, oylik to‘lov ham talab qilmaydi.
Oilangizda nima ustun ekanini qanday hisoblash
Formula sodda: oilaning sof pozitsiyasi = barcha aktivlar summasi − barcha passivlar (qarzlar) summasi. Agar natija oydan oyga o‘ssa — oila plyusga siljiyapti, garchi qog‘ozdagi umumiy mol-mulk qo‘shnilarnikidan kamroq taassurot qoldirsa ham.
Misol: oilada 8 000 000 so‘mlik omonat va 4 000 000 so‘mlik jamg‘arma bor — bu 12 000 000 so‘mlik aktivlar. Shu bilan birga avtokredit qoldig‘i 15 000 000 so‘m va muzlatgich uchun bo‘lib to‘lash 2 000 000 so‘m — 17 000 000 so‘mlik passivlar. Sof pozitsiya: 12 000 000 − 17 000 000 = minus 5 000 000 so‘m (raqamlar shartli, o‘zingiznikini qo‘ying).
| Nimani hisoblaymiz | Qanday hisoblaymiz | Misol |
|---|---|---|
| Aktivlar summasi | Omonat + jamg‘arma + daromad keltiruvchi boshqa narsa | 8 000 000 + 4 000 000 = 12 000 000 so‘m |
| Passivlar summasi | Kredit va bo‘lib to‘lash qoldig‘i | 15 000 000 + 2 000 000 = 17 000 000 so‘m |
| Sof pozitsiya | Aktivlar − passivlar | 12 000 000 − 17 000 000 = −5 000 000 so‘m |
Bunday hisobni oyiga bir marta yuritish «ko‘z bilan» taxmin qilishdan halolroq — buni to‘g‘ridan-to‘g‘ri NARXTOP «Pul» bo‘limida yuritsa bo‘ladi.
Mashina — aktivmi yoki passivmi
O‘zingiz mindigi shaxsiy mashina deyarli doim passiv: u har yili arzonlashadi, sug‘urta, yoqilg‘i va ta’mir talab qiladi, kreditga olingan bo‘lsa — yana to‘lov ham. Mashina faqat o‘zi pul topganda aktiv bo‘ladi — masalan, taksida ishlasa yoki ijaraga berilsa. Kreditga olishdan oldin haqiqiy yukni avtokredit kalkulyatorida hisoblab ko‘rish, variantlarni esa NARXTOP avtomobillar bo‘limida solishtirish foydali.
Tanish voqea: Yunusobodlik oila «status uchun» krossover kreditga olgan, garchi asosan shahar ichida yurishsa ham. To‘lov, sug‘urta va xizmat har oy byudjetning sezilarli qismini yeb qo‘ygan — mashina sarmoya emas, qimmat passivga aylangan.
Ipotekadagi kvartira — aktivmi yoki passivmi
Kvartira ipotekaga olingan va unda oilaning o‘zi yashayotgan ekan — u passiv: unga to‘lov ketadi, daromad esa keltirmaydi. Xuddi shu kvartira ijaraga berilib, o‘zlari ota-onasinikida yashasa yoki arzonroq ijara olsalar — u aktivga aylanadi: ijara haqi va ipoteka to‘lovi orasidagi farq oila uchun ishlaydi. Bu — kattaroq kvartiraga qachon o‘tish kerak maqolasida muhokama qilinadigan qarorlardan biri.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- Daromad keltirayotganini tekshirmasdan, qimmat turgan har narsani aktiv deb hisoblash.
- «Bu kredit emas-ku» deb texnika uchun bo‘lib to‘lash va mayda kreditlarni hisobga olmaslik.
- Farovonlikni tashqi belgilar bo‘yicha emas, aktiv va passiv farqi bo‘yicha baholamaslik.
- Sof pozitsiyani muntazam qayta hisoblamaslik va passivlar ko‘payib ketganini payqamaslik.
Qisqa javoblar
Aktiv sodda so‘zlar bilan nima?
Aktiv — daromad keltiradigan yoki qiymatini yo‘qotmasdan pulga aylanadigan narsa, masalan omonat, jamg‘arma yoki ijaraga berilgan ko‘chmas mulk.
Passiv sodda so‘zlar bilan nima?
Passiv — byudjetdan pul oladigan narsa: kreditlar, bo‘lib to‘lashlar hamda arzonlashadigan va xizmat talab qiladigan buyumlar.
O‘z kvartirangiz aktivmi?
O‘zingiz yashaydigan kvartira odatda neytral: daromad keltirmaydi, lekin kreditsiz olingan bo‘lsa to‘lov ham talab qilmaydi; ipotekada — to‘lanmaguncha passiv.
Oilamda qaysi biri ustunligini qanday hisoblash mumkin?
Barcha aktivlarni qo‘shing, barcha qarzlarni alohida qo‘shing va birini ikkinchisidan ayiring — natija oydan oyga o‘sib borsa, oila plyusga siljiyapti.
Kreditdagi mashina har doim passivmi?
Deyarli doim, agar u daromad manbai emas, shaxsiy transport bo‘lsa — u arzonlashadi va xizmat xarajatini talab qiladi.
Qisqacha
- Aktiv daromad keltiradi yoki oson pulga aylanadi, passiv esa byudjetdan pul oladi.
- Kreditsiz o‘z kvartirangiz neytral, ipotekada — to‘lanmaguncha passiv.
- Shaxsiy mashina o‘zi pul topmasa, deyarli doim passiv hisoblanadi.
- Oilaning sof pozitsiyasi = aktivlar summasi − passivlar summasi, buni muntazam hisoblang.
- Texnika uchun bo‘lib to‘lash va mayda kreditlar ham passiv — ularni e’tibordan chetda qoldirmang.
- Aktiv va qarzlar hisobini bitta joyda yuriting — ayrim raqamlarni emas, yo‘nalishni ko‘rasiz.
Bank mahsulotlari va shartlarini NARXTOP kreditlar bo‘limida solishtirish mumkin.
