Ulug‘bek sotuvchi bilan kvartira uchun 480 000 000 so‘mga kelishdi, lekin sotuvchi iltimosiga ko‘ra shartnomada 300 000 000 deb yozildi — uning so‘zlariga ko‘ra, rasmiylashtirishda kamroq tashvish bo‘ladi. Farqni naqd berishdi, tilxat olishmadi. Bir yildan keyin kvartiraning hammuallifi topildi — sotuvchining ulushni birinchi bo‘lib sotib olishi taklif qilinmagan akasi — va u xaridorning huquqini o‘ziga o‘tkazishni so‘rab sudga bordi. Shartnoma narxi bo‘yicha, ya’ni 300 000 000 so‘mga.
Kvartira oldi-sotdi shartnomasidagi kamaytirilgan narx aynan xaridor uchun xavfli: agar bitimga e’tiroz bildirilsa, javobgarlik va qaytarish shartnomadagi summa bo‘yicha hisoblanadi, haqiqatan to‘langan summa emas. Bu xavf qayerdan kelib chiqishini ko‘rib chiqamiz.
Nega shartnomalarda narxni kamaytirishadi
Sabablar turlicha — odatda sotuvchi rasmiylashtirish bilan bog‘liq rasmiy xarajatlarni kamaytirmoqchi bo‘ladi. Bu xarajatlarning aniq ro‘yxatini kadastr xizmati yoki notariusdan aniqlashtiring — «hamma bir xilda kamaytiradi» degan yagona qoida yo‘q.
1-xavf: hammuallif kvartirani shartnoma narxida sotib olishi mumkin
O‘zR FKning 224-moddasiga ko‘ra hammuallislarning ulushni xaridor bilan bir xil narxda sotib olish huquqi bor — ko‘chmas mulk bo‘yicha javob uchun bir oy beriladi. Agar sotuvchi bu qoidani chetlab o‘tib sotgan bo‘lsa, hammuallif uch oy ichida sud orqali xaridorning huquqini o‘ziga o‘tkazishni talab qilishi mumkin. Asosiysi — «bir xil narxda». Shartnomada kamaytirilgan summa yozilgan bo‘lsa, hammuallif kvartirani aynan shu summaga olish huquqiga ega bo‘ladi, siz to‘lagan qo‘shimcha pulga emas.
2-xavf: qo‘shimcha summani qaytarib olish deyarli mumkin emas
Agar bitim boshqa sababga ko‘ra haqiqiy emas deb topilsa, tomonlar olganini bir-biriga qaytaradi — lekin rasman «olingan» deb shartnomadagi summa hisoblanadi. Tilxatsiz naqd berilgan qo‘shimcha pulni sudda isbotlash qiyin.
Kim haq: nizoni tahlil qilish
Odatiy holat: xaridor halol bozor narxini to‘ladi, lekin sotuvchi iltimosiga ko‘ra shartnomada kamaytirilgan summaga rozi bo‘ldi — hech narsadan xavf yo‘qdek tuyulgan. Bir muddat o‘tib, ulushni birinchi bo‘lib sotib olish taklif qilinmagan hammuallif shartnoma narxi bo‘yicha kvartiraga huquq talab qiladi. Xaridor buni adolatsiz deb hisoblaydi: axir u ancha ko‘proq to‘lagan. Hammuallif esa qonun bo‘yicha harakat qiladi: u rasman qayd etilgan shartlarda ulushni olishga haqli, norasmiy to‘lov haqida bilishi shart emas.
Qaror odatda hammuallif bitim haqida bilgan kundan uch oylik muddatga ulgurganmi, unga 224-modda qoidalariga ko‘ra sotib olish taklif qilinganmi, shartnomada qaysi summa yozilganiga bog‘liq. Tilxat va guvohlarsiz sudda haqiqiy narxni isbotlash deyarli mumkin emas.
Qanday hisoblash: qancha yo‘qotish mumkin
Formula: mumkin bo‘lgan yo‘qotish = aslida to‘langan summa minus shartnomada ko‘rsatilgan narx.
Misol (raqamlar shartli, o‘zingiznikini qo‘ying): kvartiraning haqiqiy narxi 480 000 000 so‘m, shartnomada 300 000 000 yozilgan. Hammuallif sud orqali kvartirani 300 000 000 so‘mga olsa, xaridor 180 000 000 so‘m yo‘qotadi — hujjatsiz berilgan aynan shu summa. Shartnomada to‘liq summa tursa, har qanday nizoda xaridor aynan shu summa bo‘yicha javob beradi va qaytarib oladi — rasmiylashtirish xarajati biroz yuqoriroq bo‘lsa ham, xavf yo‘qoladi.
Solishtirish: shartnomada to‘liq yoki kamaytirilgan narx
| Shartnomada nima | Xaridor uchun xavf | Nizoda nima bo‘ladi |
|---|---|---|
| To‘liq haqiqiy narx | past | qaytarish va huquqlar haqiqiy summa bo‘yicha |
| Kamaytirilgan narx, tilxatsiz naqd qo‘shimcha | yuqori | hammuallif ulushni kamaytirilgan narxda olishi mumkin |
| Kamaytirilgan narx, qo‘shimcha tilxat bilan | o‘rtacha | tilxat summani isbotlaydi, lekin 224-moddadan himoya qilmaydi |
Tez-tez uchraydigan xatolar
«Hamma shunday qiladi-ku» deb kamaytirilgan narxga oqibatlarini o‘ylamasdan rozi bo‘lish. Qo‘shimcha to‘lovni tilxatsiz yoki bank o‘tkazmasisiz naqd berish. Sotuvchida hammuallif bor-yo‘qligini oldindan tekshirmaslik.
Qisqa javoblar
Shartnomadagi kamaytirilgan narx xaridor uchun nimasi bilan xavfli?
Har qanday nizoda aynan shartnomadagi summa hisobga olinadi, haqiqatan to‘langan emas.
Hammuallif kvartirani shartnoma narxida olib qo‘yishi mumkinmi?
Ha, agar unga 224-modda qoidalariga ko‘ra xabar berilmagan bo‘lsa, u uch oy ichida sud orqali xaridorning huquqini o‘ziga o‘tkazishi mumkin.
Shartnomada yo‘q naqd qo‘shimchani qanday isbotlash mumkin?
Sotuvchidan tilxat yoki to‘lov maqsadi ko‘rsatilgan bank o‘tkazmasi — hujjatlarsiz sudda isbotlash deyarli mumkin emas.
Kamaytirilgan narxga rozi bo‘lish kerakmi?
Qaror sizniki, lekin siz faqat shartnomadagi summaga himoyalanasiz, haqiqatan to‘lagan summangizga emas.
Qisqacha
- Har qanday nizoda shartnomadagi summa hisobga olinadi, haqiqatan to‘langan emas.
- Afzal sotib olish huquqiga ega hammuallif ulushni shartnoma narxida sotib olishi mumkin.
- Tilxatsiz naqd qo‘shimchani sudda isbotlash deyarli mumkin emas.
- Xariddan oldin sotuvchida hammuallif bor-yo‘qligini aniqlashtiring.
- Shartnomadagi to‘liq haqiqiy narx — xaridorning eng yaxshi himoyasi.
- Shartnoma summasidan ortiq to‘lovni tilxat yoki o‘tkazma bilan rasmiylashtiring.
Halol narxdagi uy-joy variantlarini NARXTOP dagi ko‘chmas mulk bo‘limida va kvartira sotuv e’lonlarida solishtiring. Kvartira nega bozordan arzon bo‘lishi haqida shu maqolada o‘qing. Bitim xarajatlarini uy-joy kalkulyatorida hisoblang, butun uyni qanday tekshirish esa shu maqolada.
Maqola umumiy tartibni tushuntiradi. Sizning holatingizda qaror hujjatlarga bog‘liq — harakat qilishdan oldin ularni notarius yoki yuristga ko‘rsating.
Bank mahsulotlari va shartlarini NARXTOP kreditlar bo‘limida solishtirish mumkin.
