Odil — frilanser fotograf, oyiga goh 10 000 000 so‘m, goh atigi 2 000 000 so‘m chiqadi. Yaxshi oylarda restoranlarga borar, texnika sotib olardi, yomon oylarda esa ovqatga pul topolmay qolardi. Boshidanoq hal qilinishi kerak bo‘lgan savol: daromad har safar har xil bo‘lsa, oyiga qancha sarflash mumkin?
Qisqa javob: sarflash kerak bo‘lgan summa — bu oy haqiqatan kelgan pul, undan majburiy to‘lovlar va ajratilgan qismni ayirib chiqqandagi qoldiq, kutilayotgan o‘rtacha daromaddan emas. Endi xarajatlarni qanday bo‘lish va oylik limitni qanday hisoblashga o‘tamiz.
Daromad beqaror bo‘lsa oyiga qancha sarflash mumkin
Xarajatlar majburiy (ijara, kommunal, aloqa, minimal ovqat) va moslashuvchan (ko‘ngilochar, texnika, kiyim, kafe) turlarga bo‘linadi. Majburiylarini har oy bir xilda to‘laysiz. Moslashuvchan xarajatlar limitini esa har oy qaytadan hisoblaysiz — odatda qancha kelishidan emas, bu oy haqiqatan qancha kelganidan.
Oylik limitni qanday hisoblash kerak
Formula: moslashuvchan xarajat limiti = bu oylik daromad − majburiy to‘lovlar − ajratilgan qism (zaxira va soliq).
Misol (raqamlar shartli, o‘zingiznikini qo‘ying): bu oylik daromad 5 000 000 so‘m, majburiy to‘lovlar 2 500 000, daromaddan 25 foiz — 1 250 000 ajratishga qaror qilindi. Moslashuvchan xarajat limiti: 5 000 000 − 2 500 000 − 1 250 000 = 1 250 000 so‘m.
| Nimani hisoblaymiz | Qanday hisoblaymiz | Misol |
|---|---|---|
| Oylik daromad | tushumlar summasi | 5 000 000 |
| Majburiy to‘lovlar | ijara + kommunal + aloqa + ovqat | 2 500 000 |
| Ajratilgan qism | daromad × 25% | 1 250 000 |
| Moslashuvchan xarajat limiti | daromad − majburiy − ajratilgan | 5 000 000 − 2 500 000 − 1 250 000 = 1 250 000 |
Ikkinchi misol: yomon oyda daromad atigi 2 000 000 so‘m. Majburiy to‘lovlar hamon 2 500 000 — bu oyning daromadidan yetmaydi, 500 000 so‘m farqi zaxiradan olinadi, moslashuvchan xarajatlarga esa bu oy umuman pul qolmaydi, va bu normal holat.
Juda yaxshi oyda nima qilish kerak
Ortiqcha pulni darhol sarflab yuborish vasvasasi katta, lekin bir qismini zaxiraga, bir qismini katta maqsadga yuborib, faqat qolganini o‘yin-kulgi uchun moslashuvchan xarajatlarga qoldirgan ma’qul. Yaxshi oy kelajakdagi yomon oyni faqat pul darhol tarqalmasa qoplaydi.
Juda yomon oyda nima qilish kerak
Moslashuvchan xarajatlar shunday oyda birinchi bo‘lib, hatto nolgacha qisqartiriladi. Majburiy to‘lovlar, agar o‘z daromadi yetmasa, zaxiradan yopiladi — uning to‘g‘ridan-to‘g‘ri vazifasi shu. Zaxira ham bo‘lmasa, birinchi tanqislikda qarzga ketmasdan, avval barcha keraksizni halol qisqartirish kerak.
Qayerga ajratish va ortiqcha sarflamaslik
Zaxira va soliq uchun ajratilgan pulni darhol alohida depozitga o‘tkazish qulay, moslashuvchan xarajat puli bilan bitta kartada qoldirmasdan. Yomon oyda majburiyga ham yetmasa, foizli qarz olishdan ko‘ra kredit shartlarini kredit kalkulyatorida solishtirish arzonroq, mahsulotlarning umumiy ko‘rinishi esa pul bo‘limida. Bunday oylar uchun zaxirani qanday hisoblash haqida batafsil — moliyaviy yostiqchani qanday hisoblash kerak maqolasida.
Ko‘p uchraydigan xatolar
Xarajatlarni kutilayotgan o‘rtacha daromaddan, bu oy haqiqatan kelgan puldan emas, rejalashtirish. Yaxshi oyning butun ortiqchasini darhol sarflab, kelajakdagi tanqislikka hech narsa qoldirmaslik. Yomon oyda moslashuvchan xarajatlarga qarz yoki kredit olish — keyin ortiqcha to‘lov keyingi yaxshi oyning daromadini yeb qo‘yadi, ortiqcha to‘lov haqida batafsil — kredit uchun ortiqcha to‘lamaslik maqolasida.
Qisqa javoblar
Daromad beqaror bo‘lsa oyiga qancha sarflash mumkin
Bu oy haqiqatan kelgan summa, undan majburiy to‘lovlar va ajratilgan qismni ayirib chiqqandagi qoldiq — kutilayotgan o‘rtacha daromaddan emas, hisobdagi faktdan.
Xarajatlarni majburiy va moslashuvchanga qanday bo‘lish kerak
Majburiy — har oy bir xilda to‘laydiganingiz: ijara, kommunal, aloqa, minimal ovqat. Qolgani moslashuvchan, uning limiti oydan oyga o‘zgaradi.
Daromad majburiy to‘lovlarga yetmasa nima qilish kerak
Farqni zaxiradan yopish — u aynan shuning uchun kerak, moslashuvchan xarajatlar esa shunday oyda nolgacha qisqaradi.
Yaxshi oyda butun ortiqchani sarflash kerakmi
Yo‘q, bir qismini zaxiraga yoki katta maqsadga yuborgan ma’qul — shundagina yaxshi oy kelajakdagi zaif oyni haqiqatan qoplaydi.
Bu oylik limitni tez qanday bilib olish mumkin
Oyning haqiqiy daromadini oling, majburiy to‘lovlar va ajratiladigan foizni ayiring — qolgani moslashuvchan xarajat limiti bo‘ladi.
Qisqacha
- Xarajat limitini bu oylik daromad faktidan hisoblang, o‘rtachadan emas;
- Xarajatlarni majburiy va moslashuvchanga bo‘ling — majburiyini har doim bir xilda to‘lang;
- Yomon oyda moslashuvchan xarajatlar birinchi qisqaradi, majburiyni zaxira yopadi;
- Yaxshi oyda butun ortiqchani sarflamang — bir qismi zaxiraga, bir qismi maqsadga;
- Yomon oyda moslashuvchan xarajatga olingan qarz odatda qisqartirilgan xarajatdan qimmatroqqa tushadi.
