Dilnoza yigirma yoshda, Chilonzordagi call-markazda administrator bo‘lib uchinchi oy ishlayapti va bugun birinchi to‘liq maoshi tushdi. Onasi allaqachon so‘rayapti: «Uyga qachon berasan?» Yana yo‘l pulini, telefon uchun va kelajakka biror narsa ajratish kerak. Birinchi ish haqidan ota-onaga qancha pul berish kerak — degan savol deyarli har kimda birinchi haftadayoq tug‘iladi, va unga yagona javob yo‘q: bir oilada bu daromadning yarmi, boshqasida — oyiga bir marta beriladigan ramziy sovg‘a.
Ulush miqdori «to‘g‘ri» raqamga emas, uchta narsaga bog‘liq: haqiqatda qancha ishlaysiz, bu pul oilaga aynan hozir kerakmi va uyda avval qanday qoida bo‘lgan — akalar-opalarda, qo‘shnilarda, tanishlarda. Bu bilan tortishishning ma’nosi yo‘q, lekin o‘z ulushingizni oldindan hisoblash mumkin va kerak.
Keyingi qismda — fikr emas, usul: birinchi maoshni qismlarga qanday bo‘lish, o‘zingizga nima qoldirish va pul yetmasa uyga qanday tushuntirish kerak.
Birinchi ish haqidan ota-onaga qancha pul berish kerak
Qat’iy qoida yo‘q, lekin boshlang‘ich nuqta bor: avval maoshdan majburiy shaxsiy xarajatlarni ayirib tashlang — yo‘l, tushlik, aloqa — qolganini esa oila va o‘z jamg‘armangiz o‘rtasida bo‘ling. Agar oilada belgilangan ulush qabul qilingan bo‘lsa, ko‘pincha bu daromadning to‘rtdan biridan yarmigacha; agar pul faqat o‘zingizga yetsa, chiroyli raqamdan ko‘ra ota-ona bilan ochiq gaplashish ko‘proq foyda beradi.
Birinchi maoshni qadamma-qadam qanday bo‘lish kerak
- Majburiyni hisoblang: ishga yo‘l, tushlik, mobil aloqa.
- Birinchi maoshdanoq, kichik bo‘lsa ham, zaxiraga ajrating.
- Oila uchun ulushni belgilang — aniq summa yoki foiz, «qolgani» emas.
- Qolgani — shaxsiy xarajatlar va o‘z uyingiz yoki katta maqsad uchun jamg‘arma.
| Modda | Qanday hisoblanadi | 2 000 000 so‘mga misol |
|---|---|---|
| Majburiy | yo‘l + tushlik + aloqa | taxminan 500 000 so‘m |
| Zaxira | daromadning 10%i | 200 000 so‘m |
| Oilaga | kelishuv bo‘yicha | 600 000 so‘m |
| O‘ziga | qolgan qism | 700 000 so‘m |
Raqamlar shartli — o‘z maoshingiz va xarajatlaringizni qo‘ying.
O‘z ulushni qanday hisoblash — ikki misol
Formula oddiy: oilaga ulush = (maosh − majburiy xarajatlar − zaxira) × uyda kelishilgan foiz.
1-misol. Maosh 1 800 000 so‘m, majburiy xarajat 450 000, zaxira 10% — 180 000. Qoladi 1 170 000. Uchdan bir ulush kelishilgan bo‘lsa, oilaga taxminan 390 000 so‘m, o‘ziga 780 000 qoladi.
2-misol. Maosh 3 500 000 so‘m, majburiy xarajat 500 000, zaxira 10% — 350 000. Qoladi 2 650 000. Xuddi shu uchdan bir ulushda oilaga taxminan 880 000 so‘m, o‘ziga 1 770 000. Raqamlar shartli, sizniki boshqacha bo‘ladi.
Farqni oy oxirigacha kutmasdan darhol ajratib qo‘yish qulay — masalan, jamg‘arma omonatiga, pul mayda-chuyda ketmasin uchun.
Oilada hammasini berish odat bo‘lsa
Bunday holat tez-tez uchraydi: ota-ona yolg‘iz xo‘jalik tortgan oilada bolaning birinchi maoshi umumiy, shaxsiy emas deb qabul qilinadi. Odatiy holat — qiz bir oy hammasini beradi, keyin o‘ziga qishki kurtka olishga ham puli yo‘qligini tushunadi, va suhbat yana yarim yilga cho‘ziladi. Oldinroq boshlangan gap — osonroq: «hammasi» yoki «hech narsa» emas, maosh o‘sgani sari qayta ko‘riladigan aniq summa yoki ulushni taklif qilish foydali.
— Men haftasiga yuz ming beraman va telefonga jamg‘araman. — Mayli, faqat barqaror bo‘lsin, — deb tugaydi suhbat odatda, agar summa oldindan aytilsa, so‘rab olinmasa.
Ota-onaga emas, qarindoshlarga — to‘y-hashamga, sovg‘alarga, uzoq qarindoshlarga yordamga — rad javobi berish kerak bo‘lsa, chegara haqidagi suhbat alohida yordam beradi: qanday qilib qo‘shilib to‘lashdan muloyimlik bilan bosh tortish mumkinligiga qarang.
Pul haqiqatan ham yetmasa
Odatiy holat: Sardor o‘z mashinasida buyurtma tashiydi, benzindan keyin birinchi maoshdan ozgina qoladi. Bunday holda uyga belgilangan summa berish o‘ziga nisbatan adolatsiz — majburiy xarajatlar qancha ketishini tushuntirib, pul bilan emas, ish bilan yordam berishni taklif qilish oqilonaroq: uy internetini to‘lash yoki onani shifokorga olib borish.
Maosh o‘zgaruvchan — kunlik yoki mukofot bilan — bo‘lsa, xarajatga yondashuv biroz boshqacha: daromad beqaror bo‘lsa qancha sarflash kerak degan maqolada ko‘rib chiqqanmiz.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- His-hayajon bilan ulush va’da qilish, keyin bir oydan so‘ng ushlab turolmaslik — kichikroq, lekin barqaror summa yaxshiroq.
- Yo‘l puliga ham ajratmay hammasini berish va ertasiga hamkasblardan qarz so‘rash.
- Pul yetmasa jim yurish, ota-ona bilan oldindan ochiq gaplashish o‘rniga.
- Hisob yuritmaslik va shaxsiy ulush qayerga ketganini bilmaslik.
- O‘z ulushini boshqa oila bilan solishtirish — har birining o‘z xarajati va tarixi bor.
Qisqa javoblar
Maoshning necha foizini ota-onaga berish kerak?
Qat’iy foiz yo‘q; ko‘pincha majburiy xarajatlardan keyin daromadning to‘rtdan biridan yarmigacha aytiladi, lekin buni umumiy qoida emas, oiladagi suhbat hal qiladi.
Pul umuman yetmasa nima qilish kerak?
Haqiqatan ko‘tara oladigan summani ayting va belgilangan ulush o‘rniga ish bilan yoki bir martalik to‘lovlar bilan — kommunal, dori-darmon uchun — yordam berishni taklif qiling.
Alohida yashasa ham pul berish kerakmi?
Odatda ulush kamroq yoki umuman yo‘q, chunki daromadning bir qismi allaqachon ijaraga va kommunalga ketadi — bu ham oila byudjetiga bilvosita hissa hisoblanadi.
Oila hammasini so‘rasa, o‘ziga qanday ajratish mumkin?
Ulush haqida gaplashishdan oldin, keyin emas, zaxira va majburiy xarajatlarni ajrating — shunda muhokama qilsa bo‘ladigan aniq summa qoladi.
Ulush vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradimi?
Ha, odatda maosh bilan birga qayta ko‘riladi — oshganda ulush ham o‘sadi, birinchi oyning muzlab qolgan raqami bo‘lib qolmaydi.
Qisqacha
- Ota-ona uchun yagona ulush yo‘q — usul bor: avval majburiy va zaxira, keyin oila, keyin shaxsiy.
- «Qolgani» haqida emas, aniq summa yoki foiz haqida kelishing — shunda va’dani ushlab turish osonroq.
- Pul yetmasa, chiroyli raqamdan ko‘ra ochiq suhbat ko‘proq foyda beradi.
- O‘z ulushingizni darhol omonatga ajratish qulay, mayda-chuyda ketmasligi uchun.
- Ulush odatda maosh bilan birga o‘sadi, abadiy qolib ketmaydi.
Ajratilgan qismni kartadagi xarajatlardan alohida saqlash qulay — shartlarni NARXTOP’dagi «Pul» bo‘limida solishtiring, katta maqsad uchun esa kartalar tanlovi asqotadi.
Summalar va to‘lovlarni NARXTOP kalkulyatorida hisoblab ko‘rish qulay.
