Qo‘shni Gulnoraga kredit shartnomasida kafil bo‘lib imzo chekishni so‘radi — o‘zim to‘layman dedi, ish atigi ikki oyga deb o‘ylashgandi. Olti oydan keyin bank endi Gulnoraga qo‘ng‘iroq qila boshladi: qo‘shni ishdan bo‘shagan, endi kredit uchun u to‘lashi kerak. Kredit bo‘yicha kafil bo‘lishga arziydimi degan savol odatda kech tug‘iladi — imzo allaqachon qo‘yilgan bo‘ladi.
Kafil o‘zganing krediti bo‘yicha deyarli qarz oluvchi bilan teng javobgar bo‘ladi — O‘zbekiston banklaridagi ko‘pchilik kredit shartnomalari shunday tuzilgan. Agar asosiy qarz oluvchi to‘lovni to‘xtatsa, bank pulni to‘g‘ridan-to‘g‘ri kafillikka imzo chekkan odamdan talab qilishga haqli. Qarindoshning so‘rovi bezarar eshitiladi: «imzo cho‘k, o‘zim to‘layman», lekin imzo — bu axloqiy va’da emas, huquqiy majburiyat.
Kredit bo‘yicha kafillik nima
Kafillik — bu o‘zganing qarzi bo‘yicha, agar asosiy qarz oluvchi to‘lamasa, javobgar bo‘lish haqidagi yozma majburiyat. Bank ikkinchi odamni oladi, kafil esa evaziga hech narsa olmaydi — na kreditning bir qismini, na foizni. Bu foydasiz sof javobgarlik, unga o‘z krediting kabi jiddiy qarash kerak, O‘zbekiston banklaridagi kreditlar bo‘limida shartlarni solishtiring.
Kafil qo‘shqarz oluvchidan nimasi bilan farq qiladi
Qo‘shqarz oluvchi odatda foyda oladi: kvartira yoki mashinani qarz oluvchi bilan birga sotib oladi, daromad umumiy hisoblanadi. Kafil esa foyda olmaydi — faqat biror narsa noto‘g‘ri ketsa, to‘lash majburiyati qoladi. Tanish holat: uka avtokredit bo‘yicha kafil bo‘lishni so‘raydi, chunki qog‘ozdagi daromadi yetmaydi. Bunday bitimda kafil hammuallif emas, bankning sug‘urtasi.
Qarz oluvchi to‘lovni to‘xtatsa, kafil nima qilishi shart
Agar qarz oluvchi to‘lovlarni kechiktirsa, bank odatda avval u bilan, keyin kafil bilan bog‘lanadi. Ko‘pchilik shartnomalar shartiga ko‘ra kafil bankning birinchi talabiga ko‘ra qarzni, jamlangan foizlar va peniga qo‘shib, to‘lashi shart. Bilmaslik ozod qilmaydi: bank faqat xabar berishga majbur, u ham har doim o‘z vaqtida bo‘lavermaydi. Birinchi qadam — o‘z nusxangizdagi shartnomani ochib, kafil javobgarligi haqidagi bandni ko‘rish.
Kafil muddatidan oldin shartnomadan chiqa oladimi
Kafillikdan bir tomonlama chiqish odatda mumkin emas — rozilik kreditning butun muddatiga berilgan. Bank mos daromadli odam topilsa, kafilni almashtirishga rozi bo‘lishi mumkin, lekin bu bankning qarori, kafilning huquqi emas. Haqiqiy yo‘l — kreditni muddatidan oldin yopish haqida kelishish; nima foydaliroqligini kredit kalkulyatori hisoblab beradi.
Kafillik o‘z kredit tarixiga qanday ta’sir qiladi
Kafilning kredit tarixi qarz oluvchining to‘lovlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq emas, lekin siz kafil bo‘lgan kredit bo‘yicha kechikish sizning byurodagi yozuvingizga ham ta’sir qilishi mumkin. Shunday bo‘lib turadi: odam o‘ziga avtokredit olmoqchi bo‘ladi, bank esa rad etadi — chunki tarixida u kafil bo‘lgan o‘zganing qarzi osilib turibdi.
Bank kafildan qancha undirishi mumkin — misolda hisoblaymiz
Formula oddiy: undiriladigan summa — asosiy qarz qoldig‘i, kechikish davrida jamlangan foizlar va shartnomadagi peni qo‘shilgan holda. Foiz va peni har bir bankda o‘ziga xos — bu yerda shartli raqamlar misol uchun keltirilgan, o‘zingizni qo‘ying.
Misol 1: qarz qoldig‘i — 8 000 000 so‘m, kechikish uch oy, shartli stavka — oyiga 400 000 so‘m. Uch oylik qarz: 400 000 × 3 = 1 200 000. Jami undirish: 8 000 000 + 1 200 000 = 9 200 000 so‘m, peni hisobga olinmagan holda.
Misol 2: siz kafil bo‘lgan avtokredit qoldig‘i — 3 000 000 so‘m, kechikish ikki oy, shartli foizlar — oyiga 150 000 so‘m. Jami: 3 000 000 + 150 000 × 2 = 3 300 000 so‘m.
| Nimani hisoblaymiz | Qanday hisoblaymiz | Misol (raqamlar shartli) |
|---|---|---|
| Asosiy qarz qoldig‘i | Kechikish paytida qarz oluvchi bankka qarzdor bo‘lgan summa | 8 000 000 so‘m |
| Kechikish uchun foizlar | Bankning shartli stavkasi × kechikish oylari soni | 400 000 × 3 = 1 200 000 so‘m |
| Shartnoma bo‘yicha peni | O‘z nusxangizdagi shartnomada ko‘rsatilgan, har bir bankda o‘ziga xos | shartnomadan aniqlang |
| Jami undirish | Qarz qoldig‘i, foizlar va peni yig‘indisi | taxminan 9 200 000 so‘m |
Kafil vs qo‘shqarz oluvchi vs garov: kim nimadan xavf oladi
| Javobgarlik shakli | Nima oladi | Nimadan xavf oladi | Bank qachon qo‘llaydi |
|---|---|---|---|
| Kafil | Hech narsa, faqat majburiyat | Bank talabiga ko‘ra butun qarzni to‘laydi | Qarz oluvchining rasmiy daromadi yetmaganda |
| Qo‘shqarz oluvchi | Xaridning bir qismi yoki umumiy daromad hisobida | Qarz oluvchi bilan teng, hammuallif sifatida javobgar | Ipoteka, oilaviy yirik kredit |
| Garov (avto, uy-joy) | Mulkning o‘zi egasida qoladi | Kechikishda mulkdan judo bo‘lish mumkin | Ipoteka, avtokredit, yirik biznes krediti |
Kafillarning tez-tez uchraydigan xatolari
- Javobgarlik bandini o‘qimasdan imzo chekadi, og‘zaki «o‘zim to‘layman» degan gapga ishonadi
- Shartnoma nusxasini o‘zida saqlamaydi, keyin shartlarni tekshira olmaydi
- mikrozaymlar bo‘limidagi kabi notanish odamga kafil bo‘lishga rozi bo‘ladi — bu yerda xavf ayniqsa katta
- O‘z byudjeti o‘zganing qarzini ko‘tara oladimi, hisoblab ko‘rmaydi
Qisqa javoblar
Imzo qo‘yilgandan keyin kafillikdan voz kechish mumkinmi
Bir tomonlama voz kechish odatda mumkin emas, majburiyat kreditning butun muddatida amal qiladi. Bank kafilni almashtirishga rozi bo‘lsa yoki kredit muddatidan oldin yopilsa, chiqish imkoni bo‘ladi.
Bank kafilga kechikish haqida xabar berishi shartmi
Umumiy qoidaga ko‘ra bank xabar berishi shart, lekin muddati va usuli aniq shartnomaga bog‘liq. To‘lovlar bilan o‘zingiz vaqti-vaqti bilan qiziqib turing, faqat qo‘ng‘iroqqa ishonmang.
Kafil o‘z mulki bilan javob beradimi
Ha, agar qarz sud orqali undirilsa va to‘lanmasa, ish kafilning mulkigacha borishi mumkin. Bu oldindan iste’mol krediti shartlarini o‘qib chiqishga dalil.
Shu holatga tushsam, o‘zganing qarzini ko‘tara olishimni qanday bilsam bo‘ladi
Qarz oluvchining qarz qoldig‘ini oling va uni o‘zingiz to‘layotganingizni tasavvur qiling, hozirgi majburiy to‘lovlaringizni ham qo‘shing. Agar summa daromadning oqilona qismidan oshsa, boshqa odam uchun bo‘lgan chuqurlik sizniki bo‘lib qoladi.
Qisqacha
- Kafil o‘zganing krediti uchun javobgar bo‘ladi, lekin undan foyda ko‘rmaydi
- Rozilik kreditning butun muddatida amal qiladi, muddatidan oldin chiqish qiyin
- Undiriladigan summa — qarz qoldig‘i, foizlar va shartnomadagi peni yig‘indisi
- O‘zganing krediti bo‘yicha kechikish kredit tarixingizni ham buzishi mumkin
- Imzo qo‘yishdan oldin shartnomani to‘liq o‘qing, og‘zaki va’dalarga ishonmang
- Allaqachon kafil bo‘lib to‘layotgan bo‘lsangiz, qarz chuqurligidan qanday chiqish mumkinligini ko‘ring
