Ulug‘bekka Sergelida kvartira ko‘rsatishdi: uy egasi Rossiyada ishlar, kvartirani esa uning tog‘asi ishonchnoma bo‘yicha ko‘rsatib, sotayotgan edi. Hammasi ishonchli ko‘rinardi — notarial qog‘oz, muhr. Ulug‘bek baribir tanish yuristdan so‘radi: kvartirani ishonchnoma bo‘yicha sotib olish umuman xavfsizmi? Javob halol edi: mumkin, agar ishonchnomaning o‘zini tekshirsangiz va faqat uni ushlagan odam orqali emas, egasi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lansangiz.
Ishonchnoma — bu boshqa odam nomidan harakat qilish ruxsati, kvartirani o‘zinikidek boshqarish huquqi emas. U istalgan vaqtda bekor qilinishi mumkin, va haqiqiy bo‘lmagan ishonchnoma bo‘yicha bitim pul topshirilgandan keyin ham sudda osongina bekor bo‘ladi.
Kvartira ishonchnoma bo‘yicha qachon sotiladi
Odatda bu mulkdor chet elda yashaganda, kasal bo‘lganda, safarda bo‘lganda yoki qog‘ozlar bilan o‘zi shug‘ullanishni xohlamaganda amalga oshiriladi. Vaziyat oddiy va keng tarqalgan — ishonchnomaning o‘zi aldov belgisi emas. Muammo bitim shaklida emas, xaridor odatda kvartiraning haqiqiy egasini bir marta ham ko‘rmaydi.
Ishonchnomalar qanday bo‘ladi va ular nimasi bilan farq qiladi
Bir martalik ishonchnoma bitta aniq harakatga — masalan, faqat shu shartnomani imzolashga — huquq beradi. Bosh ishonchnoma mulkni umuman boshqarish uchun kengroq vakolat beradi. Xaridor uchun nomi emas, vakolatlar ro‘yxati muhim: aynan shu kvartirani, qanday narxda va kimga sotish huquqi ko‘rsatilganmi.
Ishonchnoma bitim paytida amal qilmay qolishi mumkinmi
Ha, va bu asosiy xavf. Ishonchnoma ishonch bildiruvchi vafot etganda, shuningdek u buni bekor qilganda kuchini yo‘qotadi — ba’zan bitimdan bir kun oldin, va ishonchli shaxs bundan bexabar bo‘lishi yoki buni yashirishi mumkin. Notarius ishonchnomani tasdiqlash vaqtida tekshiradi, lekin undan keyin nima bo‘lishiga javobgar emas.
Ko‘p uchraydigan holat: ishonchnoma bo‘yicha sotuvchi «tog‘am yaxshi, kecha gaplashdim» deydi — lekin bitim uchun bu emas, egasi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa kerak.
Bitimdan oldin nimani tekshirish kerak
- Ishonchnomani uni bergan notariusda hozir amal qilayotganini tekshiring.
- Egasi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri, hech bo‘lmasa video orqali bog‘laning va u bitimdan xabardorligiga ishonch hosil qiling.
- Ishonchnomada kvartiraning aniq manzili, narxi va ruxsat etilgan harakatlarni solishtiring.
- Ishonchnoma bekor qilinmaganini notariusdan aniqlang.
- Pul ishonchli shaxsga emas, egasining hisobiga kelishini talab qiling.
Bunday bitim xavfini qanday hisoblash kerak
Formula oddiy: egasi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa qancha kam va ishonchnomadagi vakolat qancha keng bo‘lsa, chegirma yoki qo‘shimcha tekshiruv shuncha muhim bo‘ladi.
Misol (raqamlar shartli): kvartira 400 000 000 so‘m turadi. Egasi bilan video qo‘ng‘iroq bor va aynan shu kvartirani sotishga bir martalik ishonchnoma — qo‘shimcha xarajat yo‘q, oddiy tekshiruv 1–2 mln so‘m.
Ikkinchi misol: egasi bilan bog‘lanib bo‘lmaydi, ishonchnoma bosh turdagi va ikki yil oldin berilgan. Bu yerda rad etish yoki narxga mustaqil tekshiruv xarajatini qo‘shish oqilona — 2–3%.
| Nimani hisoblaymiz | Qanday hisoblaymiz | Misol |
|---|---|---|
| Egasi bilan aloqa | video qo‘ng‘iroq bor-yo‘qligi | bor — xavf past |
| Ishonchnoma turi | bir martalik yoki bosh | bir martalik — aniqroq va xavfsizroq |
| Tekshiruv xarajati | notarius va yurist xizmati | 1–2 mln so‘m |
| Xavf uchun zaxira | narx × 2–3%, aloqa bo‘lmasa | 400 mln dan 8–12 mln |
Solishtirish uchun kvartira sotuv e’lonlarini ko‘ring. Ipoteka rejalashtirsangiz, bank ishonchnoma bo‘yicha bitimlarni kreditlashini oldindan so‘rang va ipoteka shartlarini solishtiring.
Egasi bilan bog‘lanib bo‘lmasa nima qilish kerak
Bu mayda-chuyda emas, to‘xtash belgisi. Sabablar turlicha — bandlikdan tortib, ishonchnoma allaqachon bekor qilinganigacha yoki egasi hayot emasligigacha. Oqilona qadam — shaxsiy yoki video aloqagacha bitimni kechiktirish, hisob-kitobni esa faqat bank orqali olib borish. Yaxshi variant — bank seyfi: ishonchli shaxs pulga faqat bitim egasi nomiga ro‘yxatdan o‘tgandan keyin ega bo‘ladi.
Takrorlanadigan voqea
Tanish holat: oila jiyanidan, go‘yo Koreyada yashagan tog‘asining ishonchnomasi bo‘yicha kvartira sotib oldi. Bir oydan keyin tog‘asi bitimdan oldinroq vafot etgani, jiyani esa hujjatlarni yangilamagani ma’lum bo‘ldi. Ishonchnoma vafot kunidayoq kuchini yo‘qotgan, bitim haqiqiy emas deb topildi, xaridorlar esa sud orqali pulni qaytarib olishga majbur bo‘lishdi — deyarli bir yil davom etgan jarayon.
— Unga o‘zim qo‘ng‘iroq qilsam bo‘ladimi? — deb so‘radi Ulug‘bek. — U hozir aloqada emas, — deb javob berdi sotuvchi. Shunda Ulug‘bek bitimni to‘xtatdi.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- Egasi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanmay, faqat ishonchli shaxs so‘ziga ishonishadi.
- Ishonchnomani uni bergan notariusda bitim vaqtida tekshirmaydilar.
- Pulni egasining hisobiga emas, ishonchli shaxsga naqd topshiradilar.
- «Bosh ishonchnoma» degan iborada to‘xtab, aniq vakolatlar ro‘yxatiga qaramaydilar.
Qisqa javoblar
Kvartirani ishonchnoma bo‘yicha sotib olsa bo‘ladimi
Ha, bu qonuniy va keng tarqalgan usul, agar ishonchnoma amal qilsa va egasi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanish imkoni bo‘lsa.
Ishonch bildiruvchi bitimdan oldin vafot etgan bo‘lsa-chi
Ishonchnoma ishonch bildiruvchi vafot etgan zahoti kuchini yo‘qotadi, qog‘oz sotuvchi qo‘lida bo‘lsa ham. Bunday ishonchnoma bo‘yicha bitim haqiqiy emas.
Ishonchnoma bekor qilinmaganini qanday bilish mumkin
Uni bergan notariusdan hujjat bugun amal qilayotganini so‘rang — bu bitimdan oldingi odatiy so‘rov.
Egasini shaxsan ko‘rish shartmi
Shaxsan shart emas, lekin video orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa xavfni sezilarli kamaytiradi va bitim shartiga aylanishi kerak.
Kimga to‘lash kerak — ishonchli shaxsgami yoki egasigami
Egasiga, uning hisobiga. Bu xavfni kamaytiradi va pul aynan kvartira egasiga yetganini tasdiqlaydi.
Qisqacha
- Ishonchnoma boshqa odam nomidan harakat qilish huquqini beradi, kvartirani o‘zinikidek boshqarish huquqini emas.
- U ishonch bildiruvchi vafot etganda yoki bekor qilinganda avtomatik kuchini yo‘qotadi.
- Ishonchnomani uni bergan notariusda bitimdan oldin tekshiring.
- Egasi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa — formallik emas, xaridorning asosiy himoyasi.
- Pulni ishonchli shaxsga emas, egasining hisobiga o‘tkazing.
- Qaror qilishdan oldin o‘xshash kvartiralarni uy-joy sotuv e’lonlarida solishtiring.
Summalar va to‘lovlarni NARXTOP kalkulyatorida hisoblab ko‘rish qulay.
