Отабек диванни чангютгич билан тозалаш учун сураётганда, оёғи уй эгасининг телевизорига тегиб кетди — экранида ёриқ пайдо бўлди. Биринчи реаксия — ваҳима: энди қанча тўлаш керак, янги телевизорнинг тўлиқ нархиними ёки камроқми. Бу ижарадаги квартира учун оддий ҳолат, ва уни хотиржамлик билан, жанжалсиз адолатли ҳисоблаш мумкин.
Қисқа жавоб: агар ижарачи тасодифан уй эгасининг буюмини бузиб қўйса, янги буюмнинг тўлиқ нархини эмас, унинг бузилган пайтдаги ҳақиқий қийматини — неча йил хизмат қилганини ҳисобга олиб — тўлаш керак. Бу эскиришни ҳисобга олиш деб аталади ва иккала томон учун адолатли.
Кейинги қисмда бундай зарарни қадамлар бўйича қандай ҳисоблаш, залог қандай ёрдам бериши ва сумма ҳақида фикрлар фарқ қилса низодан қандай қочиш мумкинлигини кўриб чиқамиз.
Ижарачи аслида қанча тўлаши керак
Буюм камдан-кам ҳолда сотиб олингандаги нархда туради — телевизор, диван ёки кир ювиш машинаси ҳар йили фойдаланишда қийматини йўқотади. Агар бузилган буюм одатий беш йиллик хизмат муддатининг уч йилини ўтаган бўлса, тўлиқ нархни эмас, унинг қолган хизмат қисмини қоплаш мантиқий.
Уй эгаси эскиси ўрнига янгироқ ва қимматроқ буюм олиши керак эмас — бу зарарни қоплаш эмас, ижарачи ҳисобидан бойиш бўларди. Агар уй эгаси дарҳол дўкондаги янги аналог нархини айца, буни хотиржам тушунтириш керак.
Эскиришни ҳисобга олиб зарарни қандай ҳисоблаш
Формула оддий: буюмнинг сотиб олингандаги нархи минус фойдаланиш давридаги эскириши — ана шу адолатли қопланадиган сумма.
Мисол: диван 4 000 000 сўмга сотиб олинган, оддий хизмат муддати 8 йил, у 4 йил хизмат қилган. Демак, эскириш аллақачон нархнинг ярмини ташкил қилади, ва адолатли компенсация тахминан 2 000 000 сўм, янги диваннинг тўлиқ нархи эмас. Рақамлар шартли, мисол учун — ўз хизмат муддати ва нархларингизни қўйинг.
Иккинчи мисол: бир ёшли уй эгаси телевизорининг синган экрани 800 000 сўмга таъмирланади — бу янгисини сотиб олишдан арзонроқ, ва агар уста экран тикланишини тасдиқласа, бу мантиқий вариант.
Жонли ҳолат: баҳс бир кечада ҳал бўлган
Таниш ҳолат: Мирзо Улуғбекда уй ижарага олган оила, бола тасодифан уй эгасининг гиламига компот тўкиб юборган. Гилам олти ёшда эди, тозалаш доғни тўлиқ кетказа олмади. Уй эгаси аввал хафа бўлди, лекин ижарачи ўзи шу ёшдаги худди шундай гиламнинг бозор нархининг ярмини таклиф қилганда, масала бир кечада, хафагарчиликсиз ҳал бўлди.
Залог қандай ёрдам беради
Ижарачи кўчиб киришда тўлайдиган депозит ёки залог одатда айнан шундай ҳолатлар учун мавжуд — кичик зарар алоҳида пул ўтказмасдан ундан қопланади. Агар зарар залог суммасидан катта бўлса, фарқни ижарачи алоҳида тўлайди, кам бўлса — қолган қисми чиқиб кетишда қайтарилади.
Бу ерда залогни биринчи ой учун аванс билан аралаштириб юбормаслик муҳим — булар турли тақдирга эга турли нарсалар, ва чалкашлик юзага келса, задаток ва аванс фарқи ҳақидаги мақолага қараб олиш фойдали.
Воқеадан кейин дарҳол нима қилиш керак
- Зарарни дарҳол суратга олинг, воқеа тафсилотлари эсдан чиқмасидан.
- Уй эгасига ўша куниёқ ҳалол хабар беринг, ўзи пайқашини кутманг.
- Буюмнинг тахминий ёши ва дастлабки нархини аниқланг, агар уй эгаси эсласа ёки чек сақлаган бўлса.
- Дарҳол янги буюм нархига рози бўлиш ўрнига, эскиришни ҳисобга олган ўз компенсация вариантингизни таклиф қилинг.
- Келишувни ёзма равишда қайд этинг — чатдаги хабар ёки тилхат орқали.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай | Мисол |
|---|---|---|
| Хизмат йиллари бўйича эскириш | Харид нархи хизмат муддатига бўлинади, ўтган йилларга кўпайтирилади | 4 000 000 ÷ 8 × 4 = 2 000 000 сўм эскириш |
| Адолатли компенсация | Харид нархи минус тўпланган эскириш | 4 000 000 − 2 000 000 = 2 000 000 сўм |
| Алмаштириш ўрнига таъмир | Буюм тикланса, таъмир нархи | Янги харид ўрнига экран учун 800 000 сўм |
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Эски буюмнинг эскиришини унутиб, янги буюмнинг тўлиқ нархини тўлашга рози бўлиш.
- Бузилишни яшириб, уй эгаси чиқиб кетгунча пайқамайди деб умид қилиш.
- Буюмни янгисини сотиб олишдан арзонроқ таъмирлаш мумкинлигини аниқламаслик.
- Зарарнинг суратини олиш ва ёзма келишув ўрнига фақат оғзаки баҳслашиш.
- Залог ва авансни бир-бирига аралаштириб, компенсация пули қаердан келишини тушунмаслик.
Агар зарар сиз уй эгаси сифатида ижарага берган квартирада юз берган бўлса, бундай қоидаларни эълонда олдиндан ёзиб қўйиш фойдали — эълонни эълон жойлаштириш саҳифаси орқали жойлаштириш мумкин, шартларни солиштириш учун ўхшаш вариантларни эса ижарага уйлар эълонлари бўлимида кўриш мумкин. Вазият баҳсли бўлса, NARXTOP хизматлар бўлими орқали маслаҳат олиш ёрдам беради.
Қисқа жавоблар
Ижарада уй эгасининг буюмини бузсам, қанча тўлашим керак?
Янги буюмнинг тўлиқ нархини эмас, фойдаланиш давридаги эскиришни ҳисобга олган қийматини — буюм қанча эски бўлса, адолатли компенсация шунчалик кам бўлади.
Зарарни ҳисоблашда эскиришни қандай ҳисобга олиш керак?
Харид нархини буюмнинг одатий хизмат муддатига бўлиб, у аллақачон хизмат қилган йиллар сонига кўпайтиринг — бу тўпланган эскириш бўлади.
Зарарни залогдан қопласа бўладими?
Ҳа, залог одатда айнан шу мақсадда қўйилади: кичик зарар чиқиб кетишда ундан чегирилади, қолган қисми ижарачига қайтарилади.
Уй эгаси янги буюм нархини талаб қилса, нима қилиш керак?
Эскиришни ҳисобга олиш тамойилини хотиржам тушунтиринг ва рақамлар билан ўз ҳисобингизни таклиф қилинг — бу одатда баҳснинг катта қисмини ечади.
Зарарни дарҳол суратга олиш керакми?
Ҳа, воқеадан дарҳол кейинги сурат зарар қанчалик жиддий бўлгани ва қачон юзага келгани ҳақидаги баҳснинг олдини олади.
Қисқача
- Уй эгаси буюмига етказилган зарар унинг эскиришини ҳисобга олиб, янгисининг нархи бўйича эмас, ҳисобланади.
- Формула оддий: харид нархи минус тўпланган эскириш — адолатли компенсация.
- Таъмир кўпинча алмаштиришдан арзон — аввал устадан таъмир нархини билиб олинг.
- Залог одатда айнан шундай кичик зарарларни қоплаш учун мавжуд.
- Воқеа кунидаёқ ҳалол хабар бериш иккала томоннинг асабини тежайди.
Суммалар ва тўловларни NARXTOP калкуляторида ҳисоблаб кўриш қулай.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
