Отабек бозордаги дўконини кенгайтириш учун кредит расмийлаштирмоқчи эди. Банк танлов таклиф қилди: ускунани гаровга қўйиш ёки кафил топиш. У осонроқ туюлганини танлади — сехдаги қўшнисини кафил қилиб чақирди, у нимадан хавф остида эканини тўлиқ тушунмасдан. Кредитда гаров ва кафил — фарқи нимада ва қайси бири хавфлироқ — бу саволни коллектор қўнғироғидан кейин эмас, имзодан олдин тушуниб олиш керак.
Қисқача: гаров — бу қарз олувчининг ўзи хавф остига қўядиган мулк, кафил эса — бошқа одамнинг қарзи учун ўз пули ва мулки билан жавоб берадиган шахс. Фарқ туб, ва у тўловлар тўхтаганда ким нимани йўқотишини белгилайди.
Гаров нима ва у қандай ишлайди
Гаров — қарз олувчининг (ёки унинг розилиги билан учинчи шахснинг) мулки бўлиб, кредит тўланмаса, банк уни олиб сотишга ҳақли. Кўпинча гаровга квартира, машина, бизнес ускунаси ёки айланмадаги товар қўйилади.
Кредит ўз вақтида тўланаётган пайтда гаров шунчаки банкда рўйхатда туради — ундан фойдаланиш мумкин, лекин банк рухсатисиз сотиб ёки қайта гаровга қўйиб бўлмайди. Тўловлар тўхтаса, банк суд орқали ёки шартнома шартларига кўра гаровни ундириб, қарзни ёпиш учун сотади.
Гаровга олинадиган кредитлар шартларини NARXTOP даги бизнес учун кредитлар саҳифасида солиштириш қулай, оддий кредитлар билан эса кредитлар саҳифасида танишиш мумкин.
Кафиллик нима ва кафил нимадан хавф остида
Кафил — қарз олувчи билан бирга шартнома имзолайдиган ва у тўлай олмаса, банкка тўлашга ваъда берадиган шахс. Кафил ўз мулкини гаровга бермайди, лекин ўзида бор бўлган ҳамма нарса — маош, ҳисоблар, суд қарори билан ундирилиши мумкин бўлган мулк — билан жавоб беради.
Одатий ҳолат: Улуғбек дўстининг бизнес кредити учун кафил бўлди. Дўстининг иши юришмади, тўловлар тўхтади, ва олти ойдан сўнг банк аллақачон Улуғбекдан пул талаб қиларди — шартномага кўра у қарз олувчи билан баб-баравар жавобгар эди, «охирги ҳолатда» эмас.
Банк қачон гаров, қачон кафил сўрайди
Банк сумма катта бўлса ва қарз олувчида таклиф қиладиган нарса бўлса — квартира, машина, ускуна — гаров сўрайди. Гаров йўқ ёки бутун суммага етмаса, қарз олувчининг даромади ўзи банкка етарлича ишончли туюлмаса — кафил сўрайди.
Баъзан иккаласини бирдан сўрайди — шундай қилиб банк ўз хавфини янада камайтиради. Бундай ҳолатда қарз олувчининг танлаш ҳуқуқи чекланган: бу аниқ дастур шарти. Агар бир банк аллақачон рад этган бўлса, рад жавобидан кейин нима қилиш ҳақидаги мақолани ўқинг.
Кечиктиришда ҳар бир томон нимани йўқотади
| Нимани солиштирамиз | Гаров | Кафил |
|---|---|---|
| Нима гаровга қўйилади | қарз олувчининг аниқ мулки | олдиндан ҳеч нарса — пул билан умумий жавобгарлик |
| Кечиктиришда ким йўқотади | қарз олувчи гаровдаги мулкни йўқотади | кафил бошқанинг қарзи учун тўлайди |
| Қандай ундирилади | гаровдаги мулкни сотиш | ҳисоблардан ечиш, суд орқали ундириш |
| Кредит тарихига таъсири | қарз олувчининг тарихи бузилади | ҳам қарз олувчи, ҳам кафилнинг тарихи бузилади |
Нимага рози бўлаётганингизни қандай ҳисоблаш
Кафил фақат қарз асосигагина эмас, кўпинча ундириш пайтигача тўпланган фоиз ва жарималарга ҳам жавоб беради — сумма бошланғич кредит суммасидан сезиларли кўп чиқиши мумкин.
Мисол (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг): 15 000 000 сўмлик кредит, олти ойлик кечиктиришгача яна 2 500 000 сўм фоиз ва жарима тўпланди. Кафил имзолаш пайтида кўрган 15 000 000 эмас, 17 500 000 сўм учун жавобгар.
Рози бўлишдан олдин кредит калкуляторида шартномадаги ставка билан олти ойлик кечиктиришда қанча фоиз ва жарима тўпланиши мумкинлигини ҳисобланг — бу сизнинг кафил сифатидаги ҳақиқий хавфингиз.
Кўп учрайдиган хатолар
- Шартномани тўлиқ ўқимасдан «қўшничилик учун» кафил бўлишга рози бўлиш
- Кафил фақат «охирги ҳолатда» эмас, қарз олувчи билан баб-баравар тўлашини тушунмаслик
- Кафил фақат қарз асосига эмас, фоиз ва жаримага ҳам жавоб беришини аниқлаштирмаслик
- Хавфни ҳақиқий баҳоламасдан ягона уй-жойни гаровга қўйиш
Қисқа жавоблар
Гаров ва кафилликдан қайси бири хавфлироқ?
Қарз олувчининг ўзи учун гаров хавфлироқ — аниқ мулкни йўқотиш мумкин. Учинчи одам учун кафил бўлиш хавфлироқ — кредитдан ҳеч нарса олмасдан ҳам мулксиз, ҳам бошқанинг қарзи билан қолиш мумкин.
Кафил кредит муддати ўртасида воз кеча оладими?
Одатда йўқ — кафиллик шартномаси кредит муддати охиригача ёки тўлиқ ёпилгунча амал қилади. Чиқиш шартларини банкдан аниқлаштиринг, лекин бунга умид қилмаган маъқул.
Бир вақтнинг ўзида бир нечта кредитга кафил бўлиш мумкинми?
Расман ҳа, лекин ҳар бир янги кафиллик банклар назарида сизнинг қарз юкингизни оширади — бу ўзингизга кредит тасдиқланишига халақит бериши мумкин.
Қарз олувчи тўласа, кафилнинг кредит тарихи бузиладими?
Йўқ, қарз олувчи ўз вақтида тўлаб турса, кафиллик кафилнинг тарихига ҳеч қандай таъсир қилмайди. Тарих фақат банк қарзни кафилдан ундиришга мажбур бўлгандагина бузилади.
Қисқача
- Гаров — қарз олувчининг мулки, кафил — пул билан жавоб берадиган шахс
- Кечиктиришда гаровни сотишади, кафилдан эса суд орқали ёки ҳисоблардан ундиришади
- Кафил одатда қарз асосигагина эмас, фоиз ва жаримага ҳам жавоб беради
- Банк гаров ёки кафилни кредит суммаси ва қарз олувчи ишончлилигига қараб танлайди
- Кафил бўлишга рози бўлишдан олдин шартномани ўқинг ва ҳақиқий хавфни ҳисобланг
