Каримовлар ўн беш йил босмахона юритди, ва ишдан четлашиш вақти келганда, бизнесни баҳолайдиган одам йўқ экан: рақамлар фақат хўжайин бошида эди, мижозларнинг бир қисми билан шартнома — оғзаки, ишни топширмоқчи бўлган ўғил эса нимадан бошлашни тушунмасди. Ўз ишидан қандай чиқиш мумкин — сотиш, топшириш ёки ёпиш — буни олдиндан ўйлаб қўйиш керак, қарор шошилинч керак бўлганда эмас.
Бизнесдан чиқиш — бу мағлубиятни тан олиш эмас ва хўжайиннинг қариши шарт эмас. Бу очилиш каби бир босқич: унга тайёрланадилар, охирги дақиқада шошилиб қилинмайди.
Сотиш, топшириш ёки ёпиш — қандай танлаш керак
Сотиш, бизнес барқарор даромад келтирса ва сизсиз ишлаши мумкин бўлса мос келади — харидорни тизим қизиқтиради, сизнинг шахсий харизмангиз эмас. Яқинларга топшириш, ҳақиқатан хоҳлайдиган ва ишни юритишга тайёр одам бўлса мантиқий, «анъанага кўра керак» бўлгани учун эмас. Ёпиш, бизнес фақат хўжайиннинг шахсий иштироки билан ушлаб турилса ва усиз тез тарқалиб кеца мантиқий — у ҳолда активлардан бошқа сотадиган нарса деярли йўқ.
Ишни пулда баҳолаш: оддий усул
Бизнесни аниқ баҳолаш — профессионал баҳоловчи вазифаси, аммо тахминий миқдорни ўзингиз тахмин қилишингиз мумкин. Оддий усуллардан бири: Бизнес қиймати ≈ (сўнгги 2–3 йилдаги ўртача йиллик соф фойда) × коеффициент, коеффициент одатда кичик бизнес учун 1,5 дан 3 гача ва мижозлар барқарорлигига, иш қанчалик шахсан сизга боғлиқлигига қараб белгиланади.
Рақамлар шартли, мисол учун — ўзингизни қўйинг. Каримовларнинг босмахонаси ойига ўртача 8 000 000 сўм соф фойда топарди, яъни йилига 96 000 000 сўм. 2 коеффициентда тахминий қиймат — 192 000 000 сўм. Агар мижозлар шахсан хўжайинга боғлиқ бўлиб, у билан кетиб қолса, коеффициентни 1,5 гача, яъни 144 000 000 сўмгача тушириш оқилона.
| Нима ҳисобланади | Қандай ҳисобланади | Мисол (рақамлар шартли) |
|---|---|---|
| Йиллик соф фойда | 2–3 йил ўртачаси | 96 000 000 сўм |
| Баҳолаш коеффициенти | барқарорликка қараб 1,5–3 | 2 |
| Тахминий қиймат | фойда × коеффициент | 96 000 000 × 2 = 192 000 000 сўм |
Бу суҳбат учун тахминий мўлжал, якуний сотув нархи эмас — аниқ рақамни бухгалтер билан, катта битимда эса баҳоловчи билан аниқлаштиринг.
Ҳужжатлар ва мижозларга тайёргарлик
Керакли қоғозларни йиғиш ва расмийлаштириш NARXTOP хизматлар бўлимидаги шундай битимларни кўрган юрист ёки бухгалтер ёрдамида осонроқ.
— Ишни сотишга тайёргарликни нимадан бошлаш керак?
— Ҳужжатлардан: етказиб берувчилар ва мижозлар билан шартномалар ёзма бўлиши керак, оғзаки эмас, молиявий ҳисобот эса камида сўнгги йил учун тартибга солинган бўлиши керак. Харидор тушунарли ва текшириладиган бизнес учун тўлайди, ваъдалар учун эмас.
Мижозларни олдиндан ва охирги кунда кескин янгиликсиз тайёрлаш керак: янги эгаси ёки бошқарувчисига босқичма-босқич ўтиш, ўзгаришлардан қўрқиб ҳамма бирдан кетиб қолиш хавфини камайтиради.
Ҳамкор ва ходимлар билан ҳисоб-китоб
Ишда ҳамкор бўлса, бўлиниш улушлар ҳақидаги ҳужжатлар бўйича бўлиши керак, беш йил олдинги оғзаки келишувлар бўйича эмас — улушлар ҳақида ёзма келишув бўлмаса, сотиш ёки ёпиш ҳақида ҳар қандай суҳбатдан олдин уни расмийлаштириш вақти келди.
Янги эгаси олиб кетмайдиган ходимлар билан ҳисоб меҳнат қонунчилиги бўйича боради — ишдан бўшатишда тўловлар муҳокама қилинмайди, қоидалар бўйича ҳисобланади, аниқ тартибни бухгалтер ёки юристдан аниқлаштиринг.
Одатдаги ҳикоя: икки дўст кафени тенг очди, бири пул, иккинчиси вақт ва таниш-билишчилик қўйди, аммо қоғозда улушлар ҳеч қачон қайд этилмаган. Йиллар ўтиб, бири чиқмоқчи бўлганда, кимга қанча тегиши ҳақидаги баҳс ойлаб давом этди — чунки ҳар бирининг хотирасидан бошқа солиштирадиган нарса йўқ эди.
Ишдан чиқгандан кейин янги бизнес ўрнига ёлланиб ишлашни ўйлаётган бўлсангиз, ўз иши ёки ёлланиб ишлаш: қандай ҳалол ҳисоблаб танлаш мумкин деган мақола фойдали бўлади.
Қолган товар билан нима қилиш керак
Ёпилганда қолган товар чегирма билан сотилади, ҳолатини ҳисобга олган ҳолда рўйхат бўйича янги эгасига топширилади, ёки шартномада шундай имконият бўлса етказиб берувчига қайтарилади. Жиҳоз ва қолган товарни тўғридан-тўғри харидорларга тезроқ сотишга NARXTOP эълонлари ёрдам беради. Қолдиқларни ёпилиш эълонидан олдин ҳисоблаш керак, кейин эмас — акс ҳолда сотиш ваҳима ичида ва паст нархда кетади.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Ҳужжатларга тайёргарликсиз ва асосий мижозлар ва ходимларни огоҳлантирмасдан, бирдан ишдан чиқишга қарор қиладилар.
- Бизнесни «туйғу бўйича» баҳолайдилар, фойдага ҳеч бўлмаса тахминий коеффициенциз.
- Ҳамкорларнинг улушларини йиллар давомида ёзма қайд этмайдилар, фақат бўлинишда эсга оладилар.
- Битим умумий қийматида товар ва жиҳоз қолдиқларини ҳисобга олишни унутадилар.
Қисқа жавоблар
Бизнесни сотиш вақти келдими, ёпиш ўрнига қандай тушуниш мумкин?
Агар у барқарор даромад келтирса ва хўжайиннинг шахсий иштирокисиз ишлай олса — бу сотадиган нарса бор дегани.
Сотишда кичик бизнес қанча туради?
Тахминан — ўртача йиллик соф фойда 1,5 дан 3 гача коеффициентга кўпайтирилади, аниқ рақамни бухгалтер ёки баҳоловчи аниқлаштиради.
Болалар ишни юритишни хоҳламаса ҳам топшириш мумкинми?
Уриниб кўриш мумкин, аммо ҳақиқий хоҳишсиз иш кўпинча ўзи танлаган одамга сотилгандан кўра ёмонроқ ушлаб турилади.
Улушлар ҳақида ҳужжациз ҳамкор билан бизнесни қандай бўлиш мумкин?
Аввал улушлар ҳақида ёзма келишув тузинг, кейин бўлинишни муҳокама қилинг — ҳужжациз баҳс ойлаб давом этиши мумкин.
Бизнес ёпилганда ходимлар билан нима қилиш керак?
Меҳнат қонунчилиги бўйича ҳисоб-китоб қилинг, тўловларнинг аниқ тартибини бухгалтер ёки юристдан аниқлаштириб, оғзаки келишув бўйича эмас.
Қисқача
- Ишдан чиқиш — сотиш, топшириш ёки ёпиш — бизнес хўжайиннинг шахсий иштирокисиз ушлаб турилишига боғлиқ.
- Тахминий қиймат — ўртача йиллик фойда 1,5–3 коеффициентга кўпайтирилади, аниқ рақамни мутахассис ҳисоблайди.
- Етказиб берувчилар ва мижозлар билан ҳужжатлар олдиндан ёзма бўлиши керак, битимдан олдин эмас.
- Ҳамкорлар улушларини дарҳол ёзма қайд этинг, бўлиш вақти келганда эмас.
- Товар қолдиқларини олдиндан ҳисобланг ва режалаштиринг, ёпилиш эълонидан кейин ваҳима ичида сотманг.
- Ходимлар билан ҳисоб қонун бўйича боради, келишувлар хотираси бўйича эмас.
Харажатлар ҳисобига борганда витринамиз асқотади: у ерда NARXTOP калкуляторида ҳисоблаш ва таклифларни бир жойда солиштириш мумкин.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
