Юнусободда квартира эгаси кечқурун эълон жойлаштиради, эрталабга қадар унга беш киши қўнғироқ қилади, у эса йўл-йўлакай нархни ошириб қўяди. Талаб ва таклиф оддий сўзлар билан — қанча одам товарни сотиб олишни хоҳлаши билан қанча товар сотувга қўйилгани нисбати. Кўпчилик сотиб олмоқчи бўлса-ю, таклиф қилишга деярли ҳеч нарса бўлмаса, нарх сотувчининг ёвуз ниятисиз ўз-ўзидан кўтарилади.
Бу қоида деярли ҳар қандай товар учун ишлайди: квартира, машина, бозордаги помидор, валюта. Нимадир бирдан кўпчиликка керак бўлиб қолса-ю, миқдори шу қадар тез ошмаса, сотувчилар нархни кўтаради, чунки харидорлар биринчи бўлиб олиш учун кўпроқ тўлашга тайёр.
Автомобилларда ҳам таниш ҳолат: машҳур моделнинг етказиб берилиши бир неча ойга тўхтаб қолган заҳоти, хусусий сотувчилардаги олиб келинган машиналар нархи дарров кўтарилиб кетди, машинанинг ўзи эса ҳеч қандай ўзгармаган эди.
Талаб ва таклиф оддий сўзлар билан нима
Талаб — харидорлар маълум нархда сотиб олишга тайёр ва хоҳлайдиган товар миқдори. Таклиф — сотувчилар ўша нархда сотишга тайёр товар миқдори. Бозордаги нарх одатда шу икки рақам тахминан тенглашадиган жойда ўрнатилади.
Талаб ошиб, таклиф ўзгармаса, харидорлар чекланган товар учун рақобатлашишга мажбур бўлади, нарх эса юқорига сурила бошлайди. Таклиф ошиб, талаб ўзгармаса, сотувчилар харидор учун рақобатлашади, нарх одатда пасаяди.
Нега талаб таклифдан юқори бўлганда нарх кўтарилади
Тасаввур қилинг: бозорда маълум мева чекланган миқдорда, уни сотиб олмоқчи бўлганлар сони эса бирдан ошган. Сотувчи навбатни кўриб тушунади: нархни оширса ҳам, товарни барибир сотиб олишади, чунки харидор товардан кўп.
Уй-жой бозорида ҳам худди шундай: маълум туманда квартира сотиб олмоқчи бўлганлар кўп, бўш вариант эса оз бўлса, сотувчилар бир-бирига қараб, қўшни эълонларга тенглашиб нархни кўтараверади.
Нега таклиф талабдан кўп бўлганда нарх тушади
Аксинча ҳолат: товар кўп бўлиб, уни сотиб олмоқчи бўлганлар оз бўлса, сотувчилар умуман харидор топиш учун нархни пасайтиришга мажбур бўлади. Бу ҳосил мавсумида сабзавот билан ёки бир вақтда кўп янги уй қурилган туманда квартира билан бўлади.
Таклиф кўп бўлган пайтда нархни қатъий ушлаб турган сотувчи одатда бошқалардан узоқроқ харидор кутади, шу орада рақобатчилар арзонроқ ва тезроқ сотади.
Бу уй-жой ва авто бозорида қандай ишлайди
Кўчмас мулк бозорида талаб кўпинча мавсумий ёки келажакда нарх ошади деган хабарлар туфайли ўсади: одамлар янада қимматлашмасдан олдин сотиб олишга шошилади, шу билан ўзлари нарх ўсишини тезлаштиради. Уй кўраётганда битта эълонга эмас, бир нечтасига қараб, турли банкларнинг ипотека шартларини солиштиринг.
Машина бозорида ҳам шунга ўхшаш манзара: маълум модел етказиб берилиши кечикса-ю, хоҳловчилар камаймаса, иккинчи қўл бозоридаги нарх расмий нархдан ошиб кетиши кўп учрайди. Кредитга харид режалаштирсангиз, олдиндан автокредит шартларини солиштиринг.
Талабдан нарх қанчага ошганини қандай ҳисоблаш
Формула содда: нарх ўсиши фоизда — янги нарх минус эски нарх, эски нархга бўлиб, 100 га кўпайтириш. Қуйидаги рақамлар шартли, ҳақиқий товарларда улар бошқача.
Биринчи мисол: квартира 400 000 000 сўм турган, ажиотаж ойидан кейин — 440 000 000 сўм. Ўсиш: 440 минус 400 тенг 40, 400 га бўлиб 100 га кўпайтирсак, ойига 10 фоиз ўсиш.
Иккинчи мисол: иккинчи қўл машина 220 000 000 сўм турган, янги машина етказилиши кечиккандан кейин — 250 000 000 сўм. Ўсиш: 250 минус 220 тенг 30, 220 га бўлиб 100 га кўпайтирсак, тахминан 13,6 фоиз.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол |
|---|---|---|
| Талаб ошишидан олдинги нарх | Оддий ҳолатдаги товар нархи | 400 000 000 сўм |
| Талаб ошгандан кейинги нарх | Талаб юқори бўлгандаги нарх | 440 000 000 сўм |
| Нарх ўсиши фоизда | Фарқни эски нархга бўлиб, 100 га кўпайтириш | 10 фоиз |
Эркин бозор ва тартибга солинган нарх — солиштириш
| Талаб ва таклиф (эркин бозор) | Тартибга солинган нарх (тариф) |
|---|---|
| Нархни харидор ва сотувчи белгилайди | Нархни ваколатли орган тасдиқлайди |
| Нарх тез-тез ва тезлик билан ўзгаради | Нарх белгиланган тартиб бўйича ўзгаради |
| Сотувчи кўп бўлган жойда ишлайди | Етказиб берувчи битта бўлганда қўлланади |
| Мисол: уй-жой, машина, озиқ-овқат | Мисол: газ, свет, suv |
Кўп учрайдиган хатолар
- Нарх ошишини доим сотувчининг алдови деб ўйлаш. Кўпинча бу вақтинча хоҳловчилар товардан кўпайиб кетганининг натижаси.
- "Эртага янада қиммат бўлади" деб ваҳима билан харид қилиш. Баъзан ажиотаж тез тарқалади, нарх эса аввалги даражага қайтади.
- Кетма-кет бир нечта таклифни солиштирмаслик. Сотувчи кўп бозорда ўхшаш товар нархидаги фарқ сезиларли бўлиши мумкин.
- Талабдан нарх ўсишини тариф ўсиши билан аралаштириш. Булар бошқа механизм: бири бозорга, иккинчиси тасдиқланган ставкага боғлиқ.
Қисқа жавоблар
Талаб ва таклиф оддий сўзлар билан нима
Талаб — харидорлар маълум нархда сотиб олмоқчи бўлган товар миқдори, таклиф — сотувчи сотишга тайёр миқдор. Бозордаги нарх бу икки рақам тахминан тенглашадиган жойда шаклланади.
Товар камаймаган бўлса ҳам нега нарх кўтарилади
Нарх кўтарилади, агар сотиб олмоқчи бўлганлар аввалги нархдаги товардан кўп бўлиб қолса. Сотувчилар нархни оширади, чунки харидор уни кўпроқ тўлашга тайёр.
Талаб юқори бўлса, нарх доим кўтариладими
Одатда ҳа, агар таклиф талаб билан бирга ўсмаса. Сотувчилар товар миқдорини тез оширса, нарх ўзгармаслиги ёки озгина ўсиши мумкин.
Керакли товар нархи бирдан ошса нима қилиш керак
Биринчи дуч келган эмас, бир нечта таклифни солиштиринг ва ўсиш вақтинчалик ажиотажми ёки бозордаги доимий ўзгаришми, шуни баҳоланг.
Талаб-таклиф тарифдан нимаси билан фарқ қилади
Талаб ва таклиф бир неча сотувчи бўлган эркин бозорда ишлайди, тариф эса етказиб берувчи битта бўлган жойда ваколатли орган тасдиқлайдиган нарх.
Қисқача
- Талаб — қанча сотиб олмоқчи, таклиф — қанча сотишга тайёр, нарх улар кесишган жойда шаклланади.
- Таклиф ўзгармай талаб ошса, нарх деярли доим кўтарилади.
- Талаб ўзгармай таклиф ошса, нарх одатда пасаяди.
- Ажиотаж талаб кўпинча вақтинча бўлади, нарх эса аввалги даражага қайтиши мумкин.
- Нарх ўсишини фоизда ҳисоблаш осон: фарқни эски нархга бўлиб, 100 га кўпайтиринг.
- Катта хариддан олдин уй-жой калкулятори ёки авто калкулятори орқали вариантларни солиштиринг, бўш пулни эса уйда эмас, омонатда сақланг. Оила харажатларини режалаштириш ҳақида оилада пул ва умумий бюджет мақоласида ўқинг.
Суммалар ва толовларни NARXTOP калкуляторида ҳисоблаб кориш қулай.
Яна НАРХТОПъда: омонатлар, кредит карталари.
