Қурувчидан бўлиб тўлаш ёки банкдан ипотека — янги уйдан квартира танлаган деярли ҳар бир одам шу танлов олдида туради. Савдо бўлимида «фоизсиз, банксиз, маълумотномасиз» дейишади. Банкда узоқ муддат ва кичик тўлов ҳақида гапиришади. Иккала томон ҳам ҳақ, иккаласи ҳам ҳаммасини айтмайди.
Дарров тушуниб олиш керак бўлган асосий нарса: фоизсиз бўлиб тўлаш бўлмайди. Фоиз шунчаки квадрат метр нархига кўчиб ўтган. Нақд пулга олинган квартира ва ўша квартиранинг икки йиллик бўлиб тўлашдаги нархи — бу икки хил нарх, фарқ эса сизнинг устамангиз.
Қурувчидан бўлиб тўлаш қандай ишлайди
Схема оддий. Сиз бошланғич тўловни берасиз, қолган сумма уй топширилгунга қадар ёки ундан кейинги бир-бир ярим йилга тенг бўлакларга бўлинади. Шартнома сиз билан қурилиш компанияси ўртасида, банк битимда қатнашмайди. Шунинг учун даромад ҳақида маълумотнома керак эмас, кредит тарихингизга қарашмайди, жавобни бир кунда беришади.
Муддат деярли доим қисқа: кўпинча қурилиш тугагунга қадар. Асосий хусусият ҳам шундан келиб чиқади — тўлов йирик бўлади. Ипотека суммани кўп йилга ёйса, бўлиб тўлаш уни икки-уч йилга сиқади ва ойлик юк бир неча баробар оғирлашади.
Устама қаерда яширинган
Савдо бўлимида битта квартиранинг иккита нархини сўранг: дарров тўлиқ тўлаганда ва сизга керакли муддатга бўлиб тўлаганда. Фарқни тўлиқ тўловдаги нархга бўлинг — «фоизсизлик»нинг бутун моҳияти шу.
Пул яшириладиган иккинчи жой — жадвал. Баъзан бошланғич тўлов кичик ва қулоққа ёқимли, охирги тўлов эса жуда катта бўлади ва уни нимадир билан ёпиш керак. Учинчиси — нархнинг қайта кўрилиши: шартномада қолдиқ нархини кўтариш ҳуқуқи туриши мумкин. Бу бандни ҳаммасидан диққат билан ўқинг.
Турли уйлар бўйича нархларни солиштириш қурувчиларнинг янги бинолари каталогида қулай, хариднинг умумий бюджетини эса уй-жой нархи калкуляторида чамалаш мумкин.
Бошланғич тўлов ва жадвал
Қурувчиларда бошланғич тўлов одатда банкларнинг ипотекасидагидан сезиларли юқори: компания харидор тўловни ташлаб кетишидан шундай ҳимояланади. Қанча кўп пул дарров берилса, қолдиқ бўйича шартлар шунчалик юмшоқ — бу деярли ҳамма жойда ишлайди.
Жадвалга биринчи қаторигагина эмас, бутунича қаранг:
- Ҳар бир тўлов суммаси ва саналари — охиргисигача.
- Зинапояли тўловлар борми: аввал кичик, кейин кескин ўсиш.
- Муддатдан олдин ёпса бўладими ва қолдиқ қайта ҳисобланадими.
- Кечиктирилганда нима бўлади: пеня, бекор қилиш, ушлаб қолиш.
- Нарх валютага ёки бошқа нарсага боғланганми.
Бошланғич тўловга пул ҳали йўқ бўлса, алоҳида ўқинг: бошланғич тўловга қандай жамғариш керак. Усиз вариантларнинг ҳеч бири бошланмайди.
Шартномада нима ёзилиши керак
Бўлиб тўлаш шартномаси — бу тўлов шарти қўшилган олди-сотди шартномаси. Унда бўлиши керак: манзил ва квартира рақами, қават, майдон, бўлиб тўлаш билан тўлиқ нарх, илова қилинган тўлов жадвали, топшириш ва калит бериш муддати, майдон ўзгарганда қайта ҳисоб тартиби.
Тўловни тўхтатиб қўйсангиз нима бўлишини алоҳида текширинг. Яхши шартномада ёзилган бўлади: неча ойлик кечикишга йўл қўйилади, пеня қанча ва бекор қилинганда сизга қанча қайтарилади. «Пул қайтарилмайди» деган битта қатордан иборат шарт — огоҳлантирувчи белги, буни имзодан олдин муҳокама қилиш керак.
Бўлиб тўлаш ёки ипотека: солиштириш
| Нимани солиштирамиз | Қурувчидан бўлиб тўлаш | Банкдан ипотека |
|---|---|---|
| Пулни ким беради | Қурилиш компанияси | Банк |
| Муддат | Қисқа, кўпинча уй топширилгунга қадар | Узоқ, йилларга |
| Ойлик тўлов | Йирик | Худди шу суммада камроқ |
| Бошланғич тўлов | Одатда юқори | Одатда паст |
| Ҳужжатлар | Паспорт ва шартнома | Даромад, тарих, баҳолаш, суғурта |
| Устама қаерда | Метр нархида | Ставкада, жадвалда кўринади |
| Уй танлови | Фақат шу қурувчининг уйлари | Банкка тўғри келадиган ҳар қандай уй |
| Даромад йўқолса | Қаттиқроқ: муддат қисқа | Юмшоқроқ, қайта кўриш имкони бор |
Кимга нима тўғри келади
Бўлиб тўлаш — даромади яхши, лекин қоғоз билан тасдиқланмайдиганлар учун: бозор, ўз сехи, буюртмалар, чет элдаги қариндошлардан келадиган пул. Яна у эски квартира ёки машина сотилаётганда ва пул бир йилда келганда қулай: унда қисқа муддат қўрқитмайди.
Ипотека — оқ маоши бор ва кўп йилга кўтара оладиган тўлов керак бўлганлар учун. Банкнинг яна бир устунлиги бор: у обектни сиз билан бирга текширади ва жуда шубҳали уйга пул бермайди. Амалдаги банкларнинг ипотека дастурларини кўриш ва тўловни ҳисоблаш ипотека калкуляторида мумкин.
Учинчи йўл ҳам бор: қурилиш даврига бўлиб тўлаш олиб, топширишга яқин қолдиқни ипотекага ўтказиш. Шундай қилишади, лекин банк шу қурувчи билан ишлашини ва кредит тарихингиз қандай аҳволда эканини олдиндан текширинг — бу ҳақда алоҳида мақола бор: кредит рейтингини қандай яхшилаш керак.
Кўп учрайдиган хатолар
- «Фоизсиз» деган сўзга ишониб, тўлиқ тўловдаги нархни сўрамаслик.
- Биринчи тўловга қараб, жадвални охиригача ҳисобламаслик.
- Даромадга тиқ этиб бўлиб тўлаш олиш, уч-тўрт ойлик захирасиз.
- «Бўлиб тўлаш-ку, банк йўқ» деб қурувчини текширмаслик.
- «Керак бўлса чўзамиз» деган оғзаки ваъдага рози бўлиш — кейин буни ҳеч ким эсламайди.
Қисқа жавоблар
Қурувчидан бўлиб тўлаш ёки ипотека — қайси бири фойдали?
Фоизни эмас, якуний сумма ва тўловни ҳисоблаш керак. Нақд нархни, бўлиб тўлашдаги нархни ва худди шу муддатга ипотека тўловини олинг — учта рақамни солиштиринг. Қисқа муддатда бўлиб тўлаш кўпинча арзон чиқади, узоқ муддатда одатда банк ютади.
Ҳақиқатан фоизсиз бўлиб тўлаш бўладими?
Йўқ. Бўлиб тўлашдаги нарх тўлиқ тўловдаги нарх билан тенг бўлса, демак устама ҳамма учун нарх рўйхатига киритилган. Механикани қурувчидан квартирани бўлиб тўлаш қандай ишлайди мақоласида батафсил кўрганмиз.
Қурувчилар қанча бошланғич тўлов сўрайди?
Ҳар хил: компанияга, қурилиш босқичига ва муддатга боғлиқ. Босқич қанчалик эрта ва муддат узун бўлса, олдиндан шунча кўп сўрашади. Аниқ шартларни айнан ўша уй бўйича кўринг, улар ойдан ойга ўзгаради.
Бўлиб тўлашдан ипотекага ўца бўладими?
Уй топширилган бўлса ёки банк шу қурувчини аккредитациядан ўтказган бўлса, кўпинча мумкин. Буни банкларда шартнома имзолашдан олдин аниқланг — кейин схемани ўзгартириш қийинроқ.
Тўловни тўхтацам нима бўлади?
Аввал пеня, кейин қурувчи шартномани бекор қилишга ҳақли. Сизга қанча пул қайтиши ўзингизнинг шартномангизда ёзилган — одатда ушлаб қолиш билан. Шунинг учун бекор қилиш банди имзо қўйишдан олдин ўқилади.
Қисқача
- Фоизсиз бўлиб тўлаш йўқ: устама метр нархига яширинган.
- Учта рақамни солиштиринг: нақд нарх, бўлиб тўлаш нархи, ипотека тўлови.
- Бўлиб тўлаш — қисқа муддат ва йирик тўлов, ипотека — узоқ муддат ва банк текшируви.
- Шартномада энг муҳими — жадвал, нарх ўзгариши ва бекор қилиш шарти.
- Даромади бор, лекин маълумотнома билан кўрсатиб бўлмайдиганларга бўлиб тўлаш яқинроқ.
