— Хат-ҳужжат оламизми? — Йўғ-э, ўзимизникилар-ку, қоғоз нимага керак. Олти ойдан кейин «ўзимизникилар» энди гаплашмай қўяди, ўттиз миллион сўм эса қайтмайди. Қариндошлар ўртасида қарз учун тилхат керакми — бу савол одатда пул бериб бўлингандан кейин туғилади, аслида эса олдиндан ҳал қилиниши керак.
Тилхат одамга ишонмагандан эмас, хотира ва режалар ўзгариб тургани учун керак. Бир йилдан кейин икки томон ҳам суммани ва қайтариш санасини бир хил эсламайди — қоғоз эса эслайди.
Қариндошлар ўртасида қарз тилхати — қисқа жавоб
Ҳа, сумма сиз учун сезиларли бўлса, тилхат ёзган маъқул — бу ишончсизлик эмас, икки томонда шартлар ҳақида бир хил тушунча бўлиши ҳақида. Оғзаки келишув фақат бутунлай йўқотишга ачинмайдиган кичик сумма учун етарли.
Тилхат қачон шарт, қачон шарциз бўлади
Амалий қоида: қарз суммаси сиз оғриқсиз нолга ҳисоблаб қўя оладиган миқдордан катта бўлса — тилхат ёзинг. «Ойликкача» кичик суммага қоғоз шарт эмас, оила ойлик даромадига тенг ва ундан катта суммага эса — албатта шарт.
Таниш ҳолат: ука машинасини таъмирлаш учун икки ойга сўрайди, сиз ўйлайсиз — сумма кичик, ўзимизникилар, майли. Бир ойдан кейин маълум бўладики, унинг бошқа қариндошлар олдида яна учта шундай қарзи бор, сизники эса навбатда биринчи эмас.
Қанча пулни ҳақиқатан қарзга бера оласиз
Формула оддий сўзлар билан: қарзга бера оладиган сумма — эркин жамғармангиздан бир неча ойлик ҳаёт учун тегилмайдиган захирани айирган сумма.
Рақамлардаги мисол (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг). Жамғарма — 20 000 000 сўм. Ойлик мажбурий харажат — 4 000 000 сўм. Уч ойлик захира: 4 000 000 × 3 = 12 000 000 сўм, унга тегмаймиз. Қарзга бера оладиган эркин сумма: 20 000 000 − 12 000 000 = 8 000 000 сўм. Айнан шунча пулни, вақтида қайтмаса ҳам, ўз хавфсизлигингизга хавф солмай бера оласиз.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол |
|---|---|---|
| Тегилмайдиган захира | ойлик мажбурий харажат × 3 | 4 000 000 × 3 = 12 000 000 сўм |
| Қарзга бера оладиган сумма | жамғармадан захирани айириш | 20 000 000 − 12 000 000 = 8 000 000 сўм |
| Ойлик қайтариш (бўлиб-бўлиб) | қарз суммаси ÷ қайтариш ойлари | 8 000 000 ÷ 8 = ойига 1 000 000 сўм |
Тилхатни қандай тўғри расмийлаштириш
Тилхатни қўлда ёзиш мумкин, қариндошлар учун нотариус тасдиғи ҳар доим шарт эмас, лекин катта сумма учун бу ортиқча харажат эмас, ортиқча ҳимоя. Матнда қуйидагилар бўлиши керак:
- Икки томоннинг тўлиқ исми ва паспорт маълумотларини ёзинг.
- Аниқ суммани рақам ва сўз билан ёзинг.
- Пул берилган сана ва усулини — нақд ёки ўтказма — кўрсатинг.
- Қайтариш муддати ва тартибини — бир йўла ёки саналар бўйича қисмларга бўлиб — ёзинг.
- Фоизсиз қарз бўлса, буни алоҳида қайд этинг — акс ҳолда бошқа шартлар қўлланиши мумкин.
- Имзо ва санани қўйинг, икки томондан гувоҳ имзоси бўлса янада яхши.
Катта сумма — нотариусга бориш керакми
Автомобил нархига ёки ипотека бошланғич тўлови миқдорига тенг сумма учун тилхатни нотариусда тасдиқлаш ёки алоҳида қарз шартномаси тузиш — оқилона қадам: низо чиқса, бундай ҳужжат судда оғирроқ. Нотариусдан аниқ тартиб ва нархни сўранг — улар ўзгариб туради, жойида текширинг.
Қарз ўз вақтида қайтмаса нима қилиш керак
Аввал — гувоҳсиз ва ултиматумсиз суҳбат: қайси қисми ва қачон реал қайтарилиши мумкинлигини тўғридан-тўғри сўранг. Тилхат бўлса, ҳаммасини дарҳол талаб қилиш ўрнига жадвални қайта кўриб чиқишни таклиф қилинг — режага кўра қисман қайтариш, муносабатлар бузилиб ҳеч нарса бўлмаганидан яхшироқ.
— Яна бироз кутамизми? — Куцак ҳам бўлади, лекин унда янги санани қоғозга ёзиб қўяйлик, чексиз кутмайлик.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Ўзингизга яқин ойларда керак бўладиган суммани қарзга бериш.
- Беш дақиқада тилхат ёзиш ўрнига оғзаки сўзга ишониш.
- Қайтариш муддатини кўрсатмаслик — шунда қарз «номаълум муддатга» чўзилади.
- Қарзни эслатишдан уялиб, йиллар давомида индамай хафа бўлиб юриш.
- Очкўз кўринмаслик учун босим остида қарз бериш.
Қисқа жавоблар
Қариндошга қарз бераётганда тилхат керакми?
Ҳа, сумма сиз учун сезиларли бўлса: тилхат ишончсизликдан эмас, олти ойдан кейин шартларни бир хил тушуниш учун ҳимоя қилади.
Қариндошга қанча пул қарз бериш мумкин?
Мажбурий харажат ва бир неча ойлик захирани айиргандан кейин қолган суммача — вақтида кўрмасангиз ҳам ачинмайдиган миқдор.
Тилхатни нотариусда тасдиқлаш шартми?
Йўқ, лекин катта сумма учун бу низо чиққанда оқилона суғурта — нархи ва тартибини нотариусдан аниқлаштиринг.
Қариндош қарзни қайтармаса нима қилиш керак?
Аввал тўғридан-тўғри суҳбат ва қайтариш жадвалини қайта кўриш, тилхат бўлса — кейин расмийроқ қадамлар.
Қариндошга фоизсиз қарз бериш мумкинми?
Мумкин, лекин буни тилхатда аниқ ёзиш керак — акс ҳолда қарз шартлари бошқача талқин қилиниши мумкин.
Қарз бериш истамаса, қариндошга қандай рад жавоби бериш керак?
Сумма ўзингизга кераклигини очиқ айтинг — бу хафа қилмайди ва бир жумладан узун изоҳ талаб қилмайди.
Қисқача
- Сумма сезиларли бўлса, тилхат деярли ҳар доим керак.
- Қанча қарз бера олишингизни ҳисобланг: жамғармадан бир неча ойлик захирани айиринг.
- Тилхатда — исмлар, сумма, сана, муддат ва қайтариш тартиби, фоизсизлик алоҳида қайд этилади.
- Катта сумма учун нотариус тасдиғи ортиқча харажат эмас, ортиқча ҳимоя.
- Муддат ўца, ултиматумдан эмас, суҳбат ва янги жадвалдан бошланг.
- Ўзингизга яқин ойларда керак бўладиган пулни қарзга берманг.
Шахсий қарз ўрнига қариндошга расмий вариантни маслаҳат бериш қулайроқ бўлса, микрозаём бўлимига ёки имтиёзли даврли кредит картасига қаранг — бу баъзан ўзидан қарз олишдан осонроқ. Турли банклар шартларини калкуляторда солиштириш мумкин, оиладаги пул билан ишлашнинг умумий тамойиллари эса сайтимиздаги пул бўлимида ва катталар учун молиявий саводхонликни нимадан бошлаш ҳақидаги мақолада кўриб чиқилган.
