Танишга «ойликкача» ёки қариндошга шошилинч харажат учун пул бердингиз — савол туғилади: шартнома керакми, ёки оддий қўлёзма тилхат етарлими? Кўпчилик маиший ҳолатларда тилхат етарли, агар у тўғри ёзилган бўлса — «тўғри» эса дафтар варағидаги бир-икки қатор эмас.
Қачон тилхат етарли, унда нима албатта бўлиши керак, гувоҳлар нега керак ва тилхат қолмаган, лекин қарз ҳали ҳам қайтарилмаётган бўлса нима қилиш кераклигини кўриб чиқамиз.
Қачон тилхат етарли, қачон шартнома керак
Жисмоний шахслар орасидаги қарз учун — қўшни, дўст, қариндош — одатда тилхат етарли, айниқса сумма катта бўлмаса. Тўлиқ шартнома бизнес, мунтазам тўловлар, мол-мулк гарови ёки мураккаб шартлар бўлганда керакроқ — тилхат бунга жуда қисқа формат.
Тилхатда нима ёзиш шарт
Икки томонни аниқ белгилайдиган тўлиқ исм ва маълумотлар. Аниқ суммани рақам ва сўз билан — шунда чалкашлик ёки сохталаштириш эҳтимоли камаяди. Пул берилган сана ва қайтариш ваъда қилинган сана. Ва тўғридан-тўғри жумла: «...дан қарзга олдим ва ...гача қайтаришга мажбурман» — «ёрдам» ёки «эҳтиёт учун» каби ноаниқ ибораларсиз.
Гувоҳлар керакми
Кўпчилик ҳолатда қонун бўйича шарт эмас, лекин амалда пул берилишини кўрган бир-икки одамнинг имзоси баҳсга бориб қолганда ҳаётни сезиларли осонлаштиради. Гувоҳ сифатида натижадан ўзи манфаатдор одамни танламанг — масалан, шу суммани сизга қарзга берган одамни.
Картага ўтказма далил сифатида
Агар пул нақдсиз берилган бўлса, банк ўтказмасининг ўзи берилиш фактининг далили бўлади — сана ва сумма тилхатдан мустақил қайд этилади. Лекин ўтказма бу айнан қарз эканини, совға ёки бошқа нарса учун тўлов эмаслигини тушунтирмайди: ўтказма изоҳига «қарз» ёки шунга ўхшаш сўз ёзиб қўйиш керак, янада яхшиси — ўтказма ва қисқа тилхатни бирга қилиш.
| Пул бериш усули | Қўшимча нима керак |
|---|---|
| Тилхациз нақд | Берилишга гувоҳлар, қарзни тасдиқлайдиган ёзишма |
| Тилхат билан нақд | Сумма, саналар ва қайтариш мажбуриятининг аниқ ифодаси |
| Картага ўтказма | Ўтказма изоҳи ва, имкон бўлса, қисқа тилхат |
| Катта сумма, бизнес | Оддий тилхат ўрнига тўлиқ қарз шартномаси |
Тилхат ёзишда кўп учрайдиган хатолар
Энг кўп учрайдигани — тилхатни шундай ёзиш, ундан бу қарз ёки бошқа нарса экани аниқ бўлмайди: «иш учун пул бердим» ўрнига «қайтариш мажбурияти билан қарзга бердим» дейиш керак. Иккинчи хато — қайтариш муддатини кўрсатмаслик, шундан кейин қарз қачон муддати ўтган ҳисобланишини исботлаш қийин бўлади. Учинчиси — тилхатнинг ўзини йўқотиш, айниқса у битта нусхада, икки томонда кўчирмаси бўлмаса.
Тилхат қолмаган бўлса нима қилиш керак
Ҳаммаси йўқолгани йўқ: мессенжердаги ёзишма, унда одам қарзни тилга олади, мос изоҳли банк ўтказмаси, қарз ҳақидаги суҳбат гувоҳлари — буларнинг бари судга бориб қолса асқотиши мумкин. Ҳужжациз қарзни исботлаш қийинроқ, лекин ҳар доим имконсиз эмас, айниқса қарздорнинг ўзи ҳеч бўлмаса ёзишмада мажбуриятни тан олса.
Кўп учрайдиган хатолар
- Тилхатни аниқ сумма ва қайтариш муддатисиз ёзиш.
- Нусха қилмаслик — тилхат фақат қарздорда битта нусхада қолиши.
- Пулни изоҳсиз ўтказиш, шундан кейин тўловни тушунтириш қийин бўлиб қолади.
- Қариндошдан тилхат сўрашдан уялиш, кейин буни афсусланиш.
- Нотариуссиз тилхатни фойдасиз деб ҳисоблаш — кўпчилик ҳолат учун бу ундай эмас.
Қисқа жавоблар
Тилхатни нотариал тасдиқлаш шартми?
Йўқ, кўпчилик маиший қарзлар учун оддий қўлёзма тилхат далил сифатида ишлайди, нотариус эса катта суммаларда унинг позициясини кучайтиради.
Тилхатни эркин шаклда қўлда ёзиш мумкинми?
Ҳа, асосийси — унда томонлар, сумма, сана ва қарз ҳақидаги тўғридан-тўғри ифода бўлсин, шунчаки умумий сўзлар эмас.
Қарздор тилхат ёзишдан бош торца нима қилиш керак?
Бу ўзи хавотирли белги. Ҳеч бўлмаса изоҳли ўтказма ёки одам пулни қарзга олганини тасдиқлайдиган ёзишмани таклиф қилиш мумкин.
Қарз қайтарилгандан кейин тилхатни қанча сақлаш керак?
Қайтарилгандан кейин ҳам бир муддат сақлаш оқилона — қарз факти ҳақида кейинчалик савол туғилиб қолса, гарчи бундай ҳолатлар кам бўлса ҳам.
Тилхат бўйича қарзни бўлиб қайтариш мумкинми?
Мумкин, агар бу тилхатнинг ўзида ёзилган бўлса — ҳар бир тўлов учун жадвал ва сумма билан, «қўлим келганда қайтараман» деган умумий гап эмас.
Қисқача
- Жисмоний шахслар орасидаги қарз учун аниқ ёзилган тилхат одатда етарли.
- Аниқ сумма, берилиш ва қайтариш саналари, қарз ҳақидаги тўғридан-тўғри ифода шарт.
- Гувоҳлар шарт эмас, лекин баҳсда ишни осонлаштиради.
- «Қарз» изоҳли картага ўтказма қўшимча далил сифатида ишлайди.
- Тилхациз қарзни исботлаш қийинроқ, лекин ёзишма ва гувоҳлар баъзида қутқаради.
- Қарз ва заёмлар билан шуғулланганингизда NARXTOP даги истеъмол кредити шартлари ва пул бўлимига қараб қўйинг — баъзида расмий кредит танишдан қарз олишдан осонроқ чиқади.
Суммалар ва тўловларни NARXTOP калкуляторида ҳисоблаб кўриш қулай.
