Феруза икки йил бир хил маошда ишлади, ниҳоят ўттиз фоизга оширилганда хурсанд бўлиб, энди каттароқ квартира ижарага олиш ва яхшироқ машинага бўлиб тўлаш расмийлаштириш мумкин деб қарор қилди. Ярим йилдан кейин ой охирида эркин пул аввалгидан кўпроқ эмас, камроқ бўлиб қолганини ҳайрон бўлиб пайқади.
Нега маош оширилгандан кейин пул кўпаймайди, баъзан ҳатто танг бўлиб қолади? Гап оширилишнинг ўзида эмас, харажатлар маошдан тезроқ ўсганида — янги квартира қимматроқ, янги машина бўлиб тўлашда, уйда пишириш ўрнига тез-тез овқат буюртма қилиш одати. Ҳар бир қарор алоҳида олганда оқилона кўринарди, биргаликда эса бутун оширилган қисмни ва яна бироз устига еб қўйди.
Харажатларни оширмасдан маошни ошириш — бу ҳамма нарсадан тежаш ҳақида эмас, оширилган қисм қаерга кетишини харажатларнинг ўзи танлаб олишидан олдин ҳал қилиш ҳақида.
Нега харажатлар ўсиши маош ўсишидан тезлашади
Бу ҳодиса «турмуш тарзи инфляцияси» номи билан яхши маълум: одам қанча кўп топса, қимматроқ қарорлар шунча табиий кўринади — марказга яқинроқ квартира, уйда эмас кафеда кечки овқат, ўртача эмас энг яхши даражадаги техника. Ҳар бир харажат алоҳида асосланган, лекин биргаликда улар даромаддан фоиз сифатида аввалгидек қолади — фақат бошқа рақамларда.
— Бир ярим баравар кўпроқ ола бошладим, — дейди Жасур, — такси, кафе ва обуналарга харажат ҳам тахминан шунча ўсди. Ой охирида ҳисобда аввалгидек сумма қолмоқда.
Маош оширилган куни нима қилиш керак
Энг ишончли лаҳза — оширилган сумма картага биринчи марта тушган кун. Янги сумма ҳали одатга айланмаган пайтда, оширилган қисмнинг бир бўлагини дарҳол жамғармага йўналтириш энг осон — кундалик харажатларга эмас. Оддий қоида: оширилган сумманинг ярмини жамғаринг, ярмини янги турмуш даражасига сарфлаш мумкин — шунда ҳам даромад ўсишидан қувонч бор, ҳам оширилган қисмнинг бир қисми сезилмасдан эримайди.
Жамғариладиган қисмни умумий картада қолдирмасдан, дарҳол алоҳида ҳисобга ёки омонатга ўтказган маъқул — шартларни банклар омонатлари бўлимида солиштириш мумкин.
Қанча пул қолиши кераклигини қандай ҳисоблаш керак
Формула: аввалги эркин қолдиқ = эски маош − эски мажбурий тўловлар. Ҳозирги эркин қолдиқ = янги маош − эски мажбурий тўловлар − янги хоҳлаган харажатлар. Агар иккинчи рақам биринчисидан кам ёки тенг бўлса, оширилган қисм аслида янги харажатлар томонидан еб қўйилган.
Мисол: аввал — маош 5 000 000 сўм, мажбурий тўловлар 2 500 000, эркин қолдиқ 2 500 000. Ҳозир — маош 6 500 000 сўм (1 500 000 га ошди), лекин 800 000 га қимматроқ квартирага кўчиб ўтишди ва ойига 500 000 дан бўлиб тўлаш расмийлаштиришди. Эркин қолдиқ: 6 500 000 − 2 500 000 − 800 000 − 500 000 = 2 700 000. 1 500 000 сўмлик оширилган қисм атиги 200 000 сўмлик эркин ортиқчага айланди — деярли ҳаммаси янги турмуш тарзига кетди. Рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг.
| Нимани ҳисоблаймиз | Оширилишдан олдин | Оширилишдан кейин |
|---|---|---|
| Маош | 5 000 000 сўм | 6 500 000 сўм |
| Мажбурий тўловлар | 2 500 000 сўм | 3 800 000 сўм |
| Эркин қолдиқ | 2 500 000 сўм | 2 700 000 сўм |
Оширилишдан кейинги кенг тарқалган тузоқлар
Биринчи тузоқ — «энди даромад имкон беради» деб янги кредит ёки бўлиб тўлаш олиш: машина, техника, таъмирлаш. Алоҳида олинган тўлов янги маошда кўтариб бўладигандек кўринади, лекин бошқа мажбурий тўловлар билан бирга доимий юкка айланади. Машинага бўлиб тўлаш расмийлаштиришдан олдин реал шартларни автомобиллар бўлимида солиштириб, тўлиқ қийматни фоизлари билан истеъмол кредити бўлимида ҳисоблаб кўриш керак, фақат ойлик тўлов миқдорини эмас.
Иккинчи тузоқ — оширилишдан дарҳол кейин қимматроқ квартирага кўчиш, оширилган қисм вақтинчалик бўлиб чиқиш эҳтимолига (синов муддати, лойиҳа устамаси) захирасиз. Янги маошда бир неча ой кутиб, кейин мажбурий тўловларни жиддий оширган маъқулроқ.
Аллақачон шаклланган одатларни қандай сақлаб қолиш керак
Агар оширилишдан олдин ҳам маошнинг бир қисмини жамғараётган бўлсангиз, энг кенг тарқалган хато — жамғариш улушини фоизда камайтириш, гарчи суммада у ўсган бўлса ҳам. Фоизда ҳисоблашда давом этиш ва бир неча ойда бир марта пул қаерга кетаётганини текшириб туриш осонроқ — буни қандай қилиш пул ҳар ой қаерга кетади мақоласида ёзилган. Жамғариш одати кичик маошда ҳам худди шундай усуллар билан шаклланади — бу ҳақда ота-она билан яшаб қандай жамғариш мумкин мақоласи бор, принциплар юқорироқ даромадда ҳам ишлайди.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Янги маош барқарор бўлишини кутмасдан, биринчи оширилишдан кейин дарҳол мажбурий тўловларни (квартира, кредит) ошириш.
- Жамғармани суммада, даромаддан фоизда эмас ҳисоблаш — харажатлар ўсганда улуш сезилмасдан пасаяди.
- Мавжуд мажбурий тўловларни ҳисобга олмасдан, бутун янги маошга таяниб янги кредит ва бўлиб тўлаш олиш.
- Янги харажат даражаси қайси кундан бошланганини белгиламаслик — шунда нима ўзгарганини солиштириб бўлмайди.
Қисқа жавоблар
Нега маош оширилгандан кейин пул кўпаймайди?
Чунки харажатлар даромад билан бирга ўсади — қимматроқ квартира, янги кредитлар, кундалик нарсаларга кўпроқ сарфлаш одати оширилган қисмни сезилмасдан еб қўяди.
Оширилган қисмни биринчи навбатда нима қилиш керак?
Оширилган сумма тушган куннинг ўзида, кундалик харажатлар даромад ортидан ўсиб улгурмасдан, унинг бир қисмини алоҳида ҳисобга ажратиш керак.
Оширилган қисмнинг қанчасини жамғариш керак?
Универсал рақам йўқ, лекин оддий қоида — оширилган қисмнинг ярмини жамғариш, ярмини янги турмуш даражасига йўналтириш мумкин.
Оширилишдан кейин уй-жой харажатларини дарҳол ошириш керакми?
Янги маошда бир неча ой кутган маъқул, оширилган қисм барқарорлигига ишонч ҳосил қилгач, узоқ муддатли янги мажбурий тўловлар олиш керак.
Оширилган қисм янги харажатлар томонидан еб қўйилганини қандай билиш мумкин?
Оширилишдан олдинги ва кейинги эркин қолдиқни формулага солиштиринг: маош минус мажбурий тўловлар. Агар қолдиқ ўсмаган бўлса — оширилган қисм янги харажатларга кетган.
Даромад ўсганда жамғариш одатини қандай сақлаб қолиш мумкин?
Жамғармани қатъий суммада эмас, маошдан фоизда ҳисобланг ва даромад ҳар ўзгарганда улушни қайта кўриб чиқинг.
Қисқача
- Харажатларнинг маош ортидан ўсиши — истисно эмас, одатий тузоқ.
- Оширилган куни унинг бир қисмини дарҳол жамғармага ажратинг, харажатлар ўсиб улгурмасидан.
- Маош суммасини эмас, оширилишдан олдинги ва кейинги эркин қолдиқни солиштиринг.
- Янги кредит ва қимматроқ уй-жойга кўчиш — янги маош одатга айлангунча кутинг.
- Жамғармани қатъий суммада эмас, даромаддан фоизда ҳисобланг.
Суммалар ва тўловларни NARXTOP калкуляторида ҳисоблаб кўриш қулай.
