— Тилхат ёздингларми? — Йўқ, биз-ку қариндошмиз. Бир оиланинг тарихи шундай бошланган эди: ота-она қизи ва куёвига бошланғич тўловнинг ярмини биронта қоғозсиз беришган. Уч йилдан кейин эр-хотин ажрашди, бу пул кимники бўлгани ва энди квартирада кимнинг улуши борлиги масаласи умумий дастурхон атрофида эмас, суд орқали ҳал қилинди.
Квартира сотиб олишда ота-она ёрдамини пул жанжал сабабига айланмаслиги учун қандай расмийлаштириш керак? Ёзма тарзда расмийлаштиринг: ёки аниқ бир одамга совға сифатида, ёки тилхат билан қарз сифатида, ёки дарҳол мулкда ота-она улушини белгилаб қўйинг — «биз оиламиз-ку» деган оғзаки келишув кейинчалик деярли ҳар доим ҳар хил эсланади. Квартиранинг ўзини одатда олдиндан кўчмас мулк бўлимида танлашади, кейин аниқ вариантга қараб ким қанча қўйиши ҳисобланади.
Совға, қарз ёки улуш — фарқи нимада
Совға — пул қайтарилмасдан олувчига ўтади, агар икки турмуш ўртоқдан бирига расмийлаштирилган бўлса, ажрашганда одатда биргаликда топилган мол-мулк сифатида бўлинмайди. Қарз — пулни қайтариш керак бўлади, буни суммаси ва муддати билан ёзма белгилаш мумкин. Мулкдаги улуш — ота-она қўйган пулга мутаносиб равишда квартиранинг ҳаммуаллифига айланади.
Танлов оила нимани хоҳлашига боғлиқ: қайтарилмайдиган совға, қайтариш шартли ёрдам ёки бошиданоқ биргаликдаги эгалик.
Қўйилган пулга қараб улушни қандай ҳисоблаш
Мисолда ҳисоблаймиз. Агар ота-она квартирага сумманинг бир қисмини қўйган бўлса, уларнинг мулкдаги улуши кўз билан эмас, айнан шу ҳиссага мутаносиб ҳисобланиши мантиқий.
Формула: ота-она улуши = уларнинг ҳиссаси ÷ квартиранинг тўлиқ нархи. Мисол: квартира нархи 500 000 000 сўм, ота-она бошланғич тўловга 150 000 000 сўм берган. 150 000 000 ÷ 500 000 000 = 0,3, яъни квартиранинг 30 фоизи улуш. Қолган қисмини одатда банкдаги ипотека ёпади. Рақамлар шартли, мисол учун — ўзингизникини қўйинг ва аниқ уй бўйича ҳисобни уй-жой кредити калкуляторида аниқлаштиринг.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол (шартли рақамлар) |
|---|---|---|
| Ота-она улуши | ота-она ҳиссаси ÷ квартира нархи | 150 000 000 ÷ 500 000 000 = 30 % |
| Ёш оила улуши | 1 − ота-она улуши | 1 − 0,3 = 70 % |
| Ипотекага қоладиган қисм | нарх − бошланғич тўлов | 500 000 000 − 150 000 000 = 350 000 000 сўм |
Ота-онадан пулни қандай ҳужжатлаштириш керак
- Олдиндан ҳал қилинг: совғами, қарзми ёки мулкдаги улушми — бутун оила билан гаплашинг, жим келишиб олманг.
- Совға шартномасини ёки суммаси, санаси ва қайтариш шартлари кўрсатилган қарз тилхатини ёзма расмийлаштиринг.
- Агар мулкдаги улуш режалаштирилса, ота-онани улуш ҳажми кўрсатилган ҳолда олди-сотди шартномасига ҳаммуаллиф сифатида киритинг.
- Пул ўтказилгани ҳақидаги банк кўчирмаларини сақланг — бу кейинчалик низо бўлса, сумманинг келиб чиқишини тасдиқлайди.
- Якуний олди-сотди шартномасини битимнинг барча қатнашчилари имзолашдан олдин текширсин.
Кўпинча нима нотўғри кетади
Қариндошлар фарзандларига биринчи квартирада қувонч билан ёрдам бераётганда ажрашиш ёки жанжал ҳақида камдан-кам ўйлашади. Айнан шунинг учун қоғозлар жанжалдан кейин эмас, олдиндан керак — кейин бирор нарсани исботлаш қийинлашади.
Таниш бир воқеа: қайнона «шунчаки ёрдам бериш учун» пул берган, беш йилдан кейин мол-мулк бўлинаётганда эса бу айнан ўзига тегишли улуш бўлган, оилага совға эмас, деб туриб олган. Низо фақат келиннинг банк иловасида «квартирага совға» белгиси билан ўтказма сақланиб қолгани учун ҳал бўлган.
Фарзандларига ёрдам бериш учун ўзи кредит оладиган ота-оналар олдиндан ўз бюджетини текшириб кўриши керак — бу масаланинг тескари томони ҳақида қариндошларга пул беришдан қандай бош тортиш мақоласида ёзилган, у ерда пул сиздан сўралганда ҳам вазият кўриб чиқилган.
Ёрдам қарз сифатида расмийлаштирилса
Агар ота-она пулни совға эмас, қарз сифатида берса, қайтариш жадвалини дарҳол ёзиб қўйиш оқилона — акс ҳолда қарз «осилиб қолади» ва ҳар бир оилавий кечки овқатда ноқулай мавзуга айланади. Тилхатни нотариус ҳузурида расмийлаштириш ёки гувоҳлар имзоси билан тасдиқлаш мумкин — тасдиқланган ҳужжат низода кучлироқ.
Якуний битим ва унинг барча шартларини квартира олди-сотди шартномасида нимани текшириш керак мақоласидаги намуна билан солиштиринг — у ерда задатак ҳам қисман ота-онадан бўлса, қандай қайд этилиши тушунтирилади.
Ота-она ёрдамини расмийлаштиришда тез-тез учрайдиган хатолар
- Оғзаки келишиб, сумма ва шартларни қоғозга туширмаслик.
- Пул ўтказмаси ҳақидаги банк тасдиғини сақламаслик.
- Совға ва қарзни аралаштириб юбориш — пулни қайтариш керакми ёки йўқми очиқ айтилмаслиги.
- Квартирани фақат бир турмуш ўртоққа расмийлаштириб, ўз ота-онасидан ёрдам олганнинг манфаатини унутиш.
- Улушни расмийлаштиришни низо пайтигача чўзиш — ўшанда келишиш қийинлашади.
Қисқа жавоблар
Квартира сотиб олишда ота-она ёрдамини қандай расмийлаштириш керак?
Ёзма тарзда: аниқ бир одамга совға сифатида, тилхат билан қарз сифатида ёки қўйилган пулга мутаносиб мулкдаги улуш сифатида.
Совға бўлса, пулни қайтариш керакми?
Йўқ, совға — пулни қайтармасдан бериш. Агар ота-она қайтаришни куца, совға эмас, қарз сифатида расмийлаштириш тўғрироқ.
Ота-онанинг квартирадаги улушини қандай ҳисоблаш мумкин?
Уларнинг ҳиссасини квартиранинг тўлиқ нархига бўлинг — фоизлардаги улуш чиқади, уни шартномада белгилаш мумкин.
Фарзандлар ажрашса, ота-онанинг пули нима бўлади?
Расмийлаштирилишига боғлиқ: бир турмуш ўртоққа тасдиқланган совға одатда бўлинмайди, расмийлаштирилмаган ёрдам эса осонгина низо предметига айланади.
Қарз тилхати учун гувоҳ ёки нотариус керакми?
Шарт эмас, лекин тасдиқланган ҳужжат низода ишончлироқ — ҳеч бўлмаса пул ўтказмасининг банк тасдиғини сақлаб қўйинг.
Қисқача
- Ота-онанинг ҳар қандай ёрдамини ёзма расмийлаштиринг — совға, қарз ёки улуш сифатида.
- Квартирадаги улуш кўз билан эмас, қўйилган суммага мутаносиб ҳисобланади.
- Келажакдаги низолар учун пул ўтказмаларининг банк тасдиғини сақланг.
- Пулни қайтариш кераклигини олдиндан бутун оила билан гаплашиб олинг.
- Битимдан олдин расмийлаштириш жанжалдан кейинги иш юритишдан осонроқ ва арзонроқ.
- Якуний олди-сотди шартномасини пул билан ёрдам берган кишилар ҳам, бошқа қатнашчилар ҳам текширсин.
