Бизнесга шерик олишнинг сабаблари хилма-хил, ва шериклик ҳақида гаплашишдан олдин қилишингиз керак бўлган биринчи иш — ўз сабабингизни тушунишдир. Баъзиларга бошлаш учун пул етмайди, бошқаларга — қўл ва бош: шерик сизда йўқ заиф нуқтани ёпиши мумкин, бу ишлаб чиқариш, сотиш ёки алоқалар бўлиши мумкин. «Ёлғиз бўлмаслик» учун шерик олиш — энг заиф сабаб: бизнесдаги ёлғизлик ходим билан ҳал қилинади, компаниядаги улуш билан эмас.
Иккинчи энг кўп учрайдиган хато — пул ва меҳнатни чалкаштириш. Бир киши пул қўйган, иккинчиси ҳар куни пештахта ортида туради ёки мижозлар билан ишлайди, ва ярим йилдан кейин иккаласига ҳам улуш нотўғри туюлади: кимнингдир пули аллақачон қайтган, кимнингдир чарчоғи эса фақат ортиб боради. Бу имзо қўйишдан олдин гаплашиладиган мавзу, ярим йиллик хафагарчиликдан кейин эмас.
Кейинги қисмда — улуш ва қарорлар ҳақида қандай келишиш, нимани албатта ёзиб қўйиш керак, шерикларда одатий жанжаллар қандай бўлади ва шерикчилик яхши кетмаса, судларсиз ва душманликсиз қандай ажралиш мумкин.
Шерик нима учун аслида олинади
Шерикчиликнинг ҳалол сабаблари одатда учтадан бири: бошлаш ёки ўсиш учун пул етмайди, сизда йўқ ва узоқ ўрганиш керак бўлган кўникма етмайди, ёки керакли муҳитда ном ва алоқалари бор одам керак. Учтаси ҳам текширилиши мумкин: қанча пул кераклигини ҳисоблаш мумкин, аниқ кўникмани аташ мумкин, аниқ алоқаларни аташ мумкин. Агар сабаб «икковлашиб яёқли» ёки «ёлғиз қўрқинчли» бўлса — бу ходим ёки маслаҳатчи олиш учун баҳона, компаниядаги улушни бериш учун эмас.
Пул ва меҳнат — ҳиссани қандай баҳолаш керак
Пул бир марта қўйилади ва дарров кўринади, меҳнат эса ҳар куни қўйилади ва ташқаридан, айниқса пул қўйган ва ёнида турмаган одамга, ҳар доим кўринмайди. Кўп учрайдиган адолатли модел — пул улуш беради, лекин меҳнат улушдан ташқари маош беради: ишда қўли билан ишлайдиган шерик ўз иши учун бозор маошини олади, ундан кейин қолган фойда улушлар бўйича бўлинади. Шунда инвестор-шерик ишчи-шерикни бепул боқаяпман деб ўйламайди, ишчи-шерик эса тез келмаслиги мумкин бўлган фойда умидида бепул ишламайди.
Улушлар ва ким қарор қабул қилади
Пулдаги улуш ва қарорлардаги овоз ҳуқуқи — турли нарсалар, ва уларни бир хил қилиш шарт эмас. Улушлар тенг бўлиши, лекин оператив масалаларда ҳар куни ишда бўлган киши қарор қилиши, катта қарорлар эса — яна пул қўйиш, бизнес учун кредит олиш, улушни сотиш — биргаликда қабул қилиниши мумкин. Бу бўлинишсиз ҳар қандай келишмовчилик иш учун нима яхшироқ деган эмас, ким бош деган баҳсга айланади.
Нимани албатта ёзиб қўйиш керак
Оғзаки келишувлар танлаб унутилади — ҳар ким ўзига қулай версияни эслайди. Қоғозда, оддий шаклда бўлса ҳам, қуйидагиларни белгилаб қўйинг: ким қанча ва қачон пул қўяди, ким қайси иш қисмига қанча маош билан жавобгар, фойда ва зарар қандай бўлинади, шериклардан бири чиқиб кетмоқчи бўлса нима бўлади ва чиқишда улуш қандай баҳоланади. Алоҳида, шерик вафот эца ёки оғир касал бўлса нима бўлишини ёзинг — нохуш мавзу, лекин уни қоғозда ҳал қилиш меросхўрлар билан судда ҳал қилишдан яхшироқ. Бундай ҳужжатни ҳуқуқий жиҳатдан расмийлаштиришни мутахассисга топшириш яхшироқ — юрист ва бухгалтерлар контактларини хизматлар бўлими орқали топиш мумкин.
Шерикларнинг одатий жанжаллари
Кўпинча шериклар тўғридан-тўғри пул туфайли эмас, адолацизлик ҳисси туфайли жанжаллашади: «мен кўпроқ ишлаяпман», «мен кўпроқ пул қўйдим», «қарорлар менсиз қабул қилинади». Алоҳида оғриқли мавзу — шериклардан бирининг маошига иккинчисининг розилигисиз қўйилган қариндош ва дўстлар, ва бизнес кассаси орқали шахсий харажатлар. Яна бир кўп учрайдиган жанжал — ривожланишга турлича қараш: бири кенгайтириш ва хавф қилишни хоҳлайди, иккинчиси барқарорлик ва фойдани ўзига чиқариб олишни хоҳлайди. Бу жанжалларнинг ҳеч бири жим туриб ҳал бўлмайди — мавзу пишган бўлса, суҳбат хафагарчилик йиғилгандан кейин эмас, олдинроқ керак. Бунда характер эмас, суҳбатга ёндашув ҳам ёрдам беради: музокара олиб боришни ўқинг, токи баҳсли суҳбат жанжалга айланмасин.
Душманликсиз қандай ажралиш мумкин
Шерикчилик яхши кетмаса, иккаласини ҳам тўхтатиб қўяётган ишни давом эттиришдан кўра ажралиш соғломроқ. Агар чиқиш тартиби олдиндан ёзилган бўлса — улуш қандай баҳоланади, бошқасининг улушини биринчи сотиб олиш ҳуқуқи кимда, қанча муддат олдин огоҳлантирилади — ажралиш осонроқ бўлади. Агар бу ёзилмаган бўлса, ҳиссиётдан эмас, бизнеснинг мустақил баҳосидан бошланг ва нафақат қарз ва активларни, балки мижозлар ва ходимлар олдидаги мажбуриятларни ҳам бўлишга ҳаракат қилинг — бу ҳам ишнинг қисми, фақат рақамлар эмас.
| Масала | Ҳал қилиниши керак | Ҳал қилинмаса хавф |
|---|---|---|
| Ҳисса | Пул ёки меҳнат, иш учун маош улушдан алоҳида | Кимдир бепул ишлаяпти деган ҳиссиёт |
| Қарорлар | Ким оператив, ким катта масалаларни ҳал қилади | Ҳар майда ишда ким бош деган баҳс |
| Чиқиш | Чиқиш тартиби ва улуш баҳоси олдиндан ёзилган | Шерикчилик тугаганда суд ва душманлик |
| Шахсий харажатлар | Бизнес кассаси ва шахсий пул орасида аниқ чегара | Икки томонлама ўғирлик гумони |
Кўп учрайдиган хатолар
- Шерикни ёлғизлик ёки қўрқишдан, текширилган пул ёки кўникма етишмовчилигидан эмас, олишади.
- Меҳнат учун маош ва фойдадаги улушни ажратмайди — ишчи-шерик фойда умидида бепул ишлайди.
- Фақат оғзаки келишади, шерикчиликдан чиқиш шартларини ёзмасдан.
- Шахсий харажатлар ва бизнес кассасини аралаштиради, бу икки томонда гумон уйғотади.
Қисқа жавоблар
Қариндош ёки яқин дўстни шерик қилиб олиш мумкинми?
Мумкин, лекин қоидаларни нотаниш одам билан солиштирганда ҳам қаттиқроқ ёзиш керак — қариндошлик шартномани алмаштирмайди, ва жанжал чиқса, бизнес билан бирга қариндошлик ҳам бузилиши мумкин.
Бир киши пул, иккинчиси фақат меҳнат қўйса, адолатли улушни қандай ҳисоблаш мумкин?
Ягона формула йўқ — одатда шу меҳнат бозорда қанча туришини ва шу пул омонатга қўйилса ёки кредит сифатида олинса қанча туришини баҳолайдилар ва шу мўлжаллардан келишадилар, кўз билан эмас.
Шерик бошидагидек фаол ишламай қолса, нима қилиш керак?
Аввал тўғридан-тўғри, ишора билан эмас, аниқ фактлар билан суҳбат. Вазият ўзгармаса, меҳнат учун маош қисмини фойдадаги улушдан алоҳида қайта кўриб чиқиш керак бўлиши мумкин.
Шерикчиликни расмийлаштиришда юрист керакми?
Оғзаки келишув учун — йўқ, лекин юридик шахсдаги улушни ва чиқиш тартибини расмийлаштириш учун ҳеч бўлмаса бир марта юристни жалб қилиш яхшироқ, токи шартлар бошидан тўғри тузилсин.
Улуш баҳоси баҳсга сабаб бўлса, қандай ажралиш мумкин?
Одатда мустақил бизнес баҳоловчиси таклиф қилинади, унинг баҳосини олдиндан якуний деб ҳисоблашга келишиб олинади. Бизнесни баҳолаш шартлари ва амалиёти ўзгариб туради, баҳслашишдан олдин юристдан жорий тартибни сўранг.
Қисқача
- Шерикни аниқ етишмовчилик учун олинг — пул, кўникма ёки алоқалар, ёлғизликдан эмас.
- Меҳнат учун маош ва фойдадаги улушни ажратиб қўйинг, ҳеч ким бепул ишламаслиги учун.
- Ким оператив масалаларни ҳал қилишини ва қайси қарорлар фақат биргаликда қабул қилинишини ёзиб қўйинг.
- Чиқиш тартиби ва улуш баҳоси ҳақида олдиндан келишиб олинг — бу пулни ҳам, муносабатни ҳам асрайди.
- Шерикчилик тугаганда фақат активларни эмас, мижозлар ва одамлар олдидаги мажбуриятларни ҳам бўлинг.
Суммалар ва тўловларни NARXTOP калкуляторида ҳисоблаб кўриш қулай.
