Улуғбекнинг амакиси бутун мол-мулкини кенжа ўғлига васият қилган, саксон ёшли онасини эса васиятномада эслатиб ҳам ўтирмаган. Қариндошлар буви ҳеч нарсасиз қолган деб ўйлашган, ҳуқуқшунос эса тушунтирган: меросдаги мажбурий улуш айнан шундай одамларни — васият қилувчи билиб ёки билмай четлаб ўтган яқинларни — ҳимоя қилади.
Мажбурий улуш — васиятномада нима ёзилганидан қатъи назар, яқинларнинг аниқ бир доирасига тегишли мероснинг бир қисми. Уларни шунчаки ўз иродаси билан меросдан бутунлай маҳрум қилиб бўлмайди, ҳужжатда қандай ёзилган бўлишидан қатъи назар. Кейинги қисмда — кимга тегишли, қанча бўлади ва уни қандай олиш мумкин.
Аниқ улуш миқдори, тегишли шахслар доираси ва ҳисоблаш тартибини ҳар ҳолатда нотариусдан аниқлаштирган маъқул — бу ерда оила таркиби ва васиятнома мазмунига боғлиқ нозикликлар кўп.
Меросдаги мажбурий улуш нима
Бу ҳимояланган шахслар доирасидан бўлган одам васиятномада унга ҳеч нарса қолдирилмаган ёки мажбурий улушдан камроқ қолдирилган бўлса ҳам оладиган мероснинг минимал қисми. Бу қоида васият қилувчи ундан ҳақиқатан қарам бўлган одамларни тўлиқ таъминоциз қолдира олмаслиги учун мавжуд.
Мажбурий улуш кимга тегишли
Одатда бу доирага вояга етмаган ёки меҳнатга лаёқациз болалар, меҳнатга лаёқациз турмуш ўртоқ, меҳнатга лаёқациз ота-она ва унинг қарамоғидаги боқувчисиз қолганлар киради. Қолган қариндошларга васиятнома васият қилувчи иродасидан бошқа кафолат қолдирмайди.
— Буви матнда шунчаки тилга олинмаган бўлса-чи? — Васиятномада исми бўлмаслиги, агар у шартларга тўғри келса, мажбурий улуш ҳуқуқидан маҳрум қилмайди — бу ҳуқуқни алоҳида ёзиб қўйиш шарт эмас.
Мажбурий улуш қанча бўлади
Мажбурий улуш миқдори одатда одам васиятномасиз, қонун бўйича мерос олганда қанча олиши керак бўлган суммага боғлиқ — ва шу сумманинг бир қисмини ташкил қилади. Аниқ нисбат ва уни қўллаш шартлари қонунчиликда вақти-вақти билан аниқлаштирилади, шунинг учун аниқ фоизни бермаймиз — меросга ҳуқуқ очилган пайтда нотариусдан сўранг.
Мажбурий улушни қандай ҳисоблаш
Умумий тамойил: аввал одам васиятномасиз қонун бўйича қанча олишини аниқлайдилар, кейин шу суммадан бир қисм олишади — бу васиятномага қарамай тегишли минимум. Шартли мисол: қонун бўйича бўлинганда онанинг улуши шартли 100 000 000 сўм бўларди. Мажбурий улуш — шундан ярми, яъни тахминан 50 000 000 сўм, васиятнома бўйича ҳеч нарса тегмаса ҳам.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол |
|---|---|---|
| Васиятномасиз қонуний улуш | мол-мулкни навбатдаги меросхўрлар сонига бўламиз | шартли 100 000 000 сўм |
| Мажбурий улуш | қонуний улушдан бир қисм | шартли 50 000 000 сўм |
| Васиятнома бўйича меросхўр оладиган қисм | мажбурий улуш чегирилган қолган мол-мулк | мероснинг умумий қийматига боғлиқ |
Мерос таркибида тўланмаган ипотекали квартира бўлса, мажбурий улуш кредит қарзи ҳисобга олинган қийматдан ҳисобланади — қолган тўловларни уй-жой кредити калкуляторида баҳолаш мумкин. Фақат банкдаги омонат бўлса, ҳисоблаш осонроқ — ҳуқуқ очилган кундаги қолдиқни билиш етарли.
Мажбурий улушни камайтириш ёки бекор қилиш мумкинми
Айрим ҳолларда суд мажбурий улушни камайтириши ёки рад этиши мумкин — масалан, васиятнома бўйича меросхўр васият қилувчи ҳаётлигида шу мол-мулкдан фойдаланган бўлса, даъвогар эса у билан боғлиқ бўлмаса. Натижани олдиндан айтиш қийин — кўп нарса аниқ ҳолатга боғлиқ.
Мажбурий улуш ажратилмаса нима қилиш керак
Агар нотариус ёки бошқа меросхўрлар мажбурий улуш ҳуқуқини ҳисобга олмаса, мерос ишини юритаётган нотариусга тасдиқловчи ҳужжатлар — ногиронлик гувоҳномаси, пенсия гувоҳномаси — билан мурожаат қилиш керак. Керакли ҳужжат ва хизматлар рўйхатини бир марта йиғиб қўйган маъқул. Ихтиёрий ҳал бўлмаса, мажбурий улушни ажратиш ҳақида судга аризабилан мурожаат қилинади.
Сергелидаги бир оилада шундай бўлган: васиятномада ягона меросхўр деб кўрсатилган ўғил аввал пенсионер онаси билан бўлишишни истамаган, лекин нотариус билан суҳбатдан кейин судсиз унинг улушини расмийлаштиришга рози бўлган.
Бу оиланинг умумий молияси билан қандай боғлиқ
Меросни бўлиш камдан-кам фақат мол-мулк ҳақида бўлади — кўпинча янги қарз ёки даромадларни ҳисобга олиб умумий оила бюджетини қайта ҳисоблашга тўғри келади. Яқиннинг вафоти ва мол-мулкни бўлишнинг молиявий томонига кенгроқ назар мерос: молиявий томони мақоласида бор.
Кўп учрайдиган хатолар
- Васиятномада одам йўқ экан, автоматик ҳеч нарсасиз қолади деб ўйлашади — мажбурий улуш ҳақида шунчаки унутишади.
- Мажбурий улуш масаласини фақат оғзаки ҳал қилишга уринишади, нотариус ёки судга мурожаат қилмайди.
- Мажбурий улушни қонуний улуш билан аралаштириб юборадилар — булар бошқа-бошқа сумма ва асослар.
- Мажбурий улушга ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатларни расмийлаштиришни чўзишади, кейин низоларга вақт сарфлашади.
Қисқа жавоблар
Меҳнатга лаёқациз турмуш ўртоқни меросдан бутунлай маҳрум қилиш мумкинми
Йўқ, агар у мажбурий улуш шартларига тўғри келса, васиятнома уни меросдан бутунлай маҳрум қила олмайди. Васиятнома матнидан қатъи назар унга минимал қисм тегади.
Мажбурий улуш вояга етган меҳнатга лаёқатли болаларга тегишлими
Одатда йўқ — мажбурий улуш вояга етмаган ёки меҳнатга лаёқациз болаларни ҳимоя қилади, ҳаммасини эмас. Вояга етган меҳнатга лаёқатли бола одатда фақат васиятномада ёзилганини олади.
Мажбурий улуш учун нотариусдан алоҳида сўраш керакми
Ҳуқуқнинг ўзи сўровсиз пайдо бўлади, лекин амалда улушни олиш учун ишни юритаётган нотариусга мурожаат қилиб, ҳужжат топшириш керак. Мурожаациз улуш расмийлаштирилмайди.
Мажбурий улуш васиятномадагидан кўп бўлиши мумкинми
Ҳа, агар васиятнома бўйича ҳеч нарса ёки мажбурий улушдан камроқ тегса, барибир мажбурий улуш қоидаси бўйича минимум тўланади. Ҳисоб бўйича ҳақиқатан тегишлисидан кўпроғини олиб бўлмайди.
Мажбурий улушли меросхўрлар бир нечта бўлса нима бўлади
Ҳар бири ўз мажбурий улушини алоҳида олади, улар умумий битта қисмни ўзаро бўлишмайди. Бир нечта шундай меросхўр бўлганда якуний ҳисоб мураккаблашади, шу сабаб нотариус ёки ҳуқуқшунос ёрдами айниқса муҳим.
Қисқача
- Мажбурий улуш вояга етмаган, меҳнатга лаёқациз болалар, турмуш ўртоқ, ота-оналар ва боқувчисиз қолганларни ҳимоя қилади.
- У васиятномада нима ёзилганидан қатъи назар тегади ва шунчаки матн билан бекор қилинмайди.
- Миқдори одатда васиятномасиз қонун бўйича тегишли бўлардиган улушга боғлиқ.
- Суд айрим ҳолларда мажбурий улушни камайтириши мумкин, лекин бу камдан-кам ва алоҳида қарор.
- Аниқ миқдор, шахслар доираси ва расмийлаштириш тартибини меросга ҳуқуқ очилганда нотариусдан аниқлаштиринг.
