Облигация оддий тилда нима? Бу қарз хати: сиз давлатга, банкка ёки компанияга муайян муддатга пул беряпсиз, эвазига купон тўловлари ва муддат охирида асосий суммани қайтариб оласиз. Аслида сиз кредиторга айланасиз, аксия сотиб олганда бўлгани каби компаниянинг эгасига эмас.
Чилонзордан Азиз бир неча йил жамғармасини шкафда нақд сақлаган — қўшнисининг шубҳали фондда пул йўқотган тарихидан кейин банклардан қўрққан. Таниш бухгалтер облигация билан хавфли схема фарқини тушунтиргач, Азиз синов учун кичик суммага давлат облигацияси олди, қолганини омонатда қолдирди. Бир йилдан кейин фақат биттасига афсусланишини айтди — бу ишни эртароқ бошламаганига.
Биржада тажрибаси йўқ одам учун облигация кўпинча «тинч» восита деб аталади — даромад кафолатлангани учун эмас, балки эмитент банкрот бўлмаса, тўлов шартлари олдиндан маълум бўлгани учун. Кейинги бўлимларда облигация омонатдан нимаси билан фарқ қилишини ва қандай хавфлари борлигини кўриб чиқамиз.
Облигация банк омонатидан нимаси билан фарқ қилади
Омонат — бу банк билан белгиланган шартлардаги шартнома, муайян сумма доирасида суғурталанган (лимит ва шартларни ўз банкингиздан аниқлаштиринг). Облигация эса қимматли қоғоз бўлиб, уни муддатидан олдин биржада сотиш мумкин, аммо нархи бозорга қараб сиз тўлаган нархдан юқори ҳам, паст ҳам бўлиши мумкин. Жорий омонат таклифларини омонатлар бўлимида кўриш мумкин, фарқни эса қуйидаги жадвалда солиштирамиз.
Облигацияни ким чиқаради ва бу нима учун муҳим
Облигацияни давлат ёки компания чиқаради — ва хавф даражаси айнан шунга боғлиқ. Давлат облигациялари корпоративларга қараганда ишончлироқ ҳисобланади, чунки давлатнинг қарзни тўлаш учун кўпроқ воситаси бор, аммо дунёда ҳеч қаерда мутлақ кафолат йўқ. Сотиб олишдан олдин эмитент ким эканини ва у нима билан шуғулланишини ҳеч бўлмаса тахминан билиб олиш керак.
— Компания банкрот бўлса, пул нима бўлади — деярли ҳар бир янги бошловчи шу саволни беради. Ҳалол жавоб шундай: банкротликда облигация эгалари тўловни аксиядорлардан олдин олади, аммо бошқа кредиторлардан олдин эмас, навбат чиқариш шартларига боғлиқ.
Бошлаш учун қанча пул керак
Кириш чегараси чиқарилиш ва брокерга боғлиқ — баъзида ҳафталик озиқ-овқат суммасига тенг миқдордан, баъзида каттароқ лотдан бошланади. Аниқ суммани биржага кириш имконини берувчи брокер ёки банкдан аниқлаштиринг.
Алоҳида масала — валютадаги облигациялар: даромадга яна курс фарқи қўшилади, у якуний фойдани ошириши ёки камайтириши мумкин. Жорий курсни валюта курслари саҳифасида кўриш қулай.
Даромадни қандай ҳисоблаш мумкин
Тахминий ҳисоб: йиллик даромад = қўйилган сумма кўпайтирилган купон ставкасига фоизда, 100 га бўлинади. Кейин брокернинг комиссияси айирилади — миқдорини шартномангиздан аниқлаштиринг.
Мисол (рақамлар шартли, мисол учун — ўзингизникини қўйинг): 10 000 000 сўм шартли 14% йиллик купон ставкаси билан қўйилди. 10 000 000 × 14 / 100 = 1 400 000 сўм йилига, комиссия ва солиқлардан олдин. Агар купон чораклик тўланса, ҳар бир тўловга тахминан шу сумманинг тўртдан бир қисми тўғри келади — тўлов жадвалини аниқ чиқарилиш проспектидан аниқлаштиринг.
Иккинчи мисол: худди шу сумма, аммо облигация номиналдан арзонроққа — 9 500 000 сўмга сотиб олинган. Бунда купонга сотиб олиш нархи билан номинал ўртасидаги фарқ қўшилади, яъни бутун муддат учун 500 000 сўм устама. Аниқ натижа муддат ва шартларга боғлиқ, ўз ҳолатингиз учун NARXTOP калкуляторида ҳисобланг.
Жадвал: облигация, омонат ва нақд жамғарма
| Кўрсаткич | Облигация | Банк омонати |
|---|---|---|
| Даромад | Чиқарилиш шартларига кўра купон | Шартнома бўйича ставка |
| Муддатидан олдин олиш | Ҳа, биржада бозор нархида сотиш орқали | Одатда ҳа, лекин кўпинча даромаднинг бир қисми йўқолади |
| Сумма суғуртаси | Омонат каби суғурталанмайди | Белгиланган лимит доирасида суғурталанади, банкдан аниқлаштиринг |
| Кириш чегараси | Чиқарилиш ва брокерга боғлиқ | Одатда пастроқ, кичик суммалар учун таклифлар бор |
Янги бошловчиларнинг тез-тез учрайдиган хатолари
Биринчи хато — кутилмаган харажатлар захираси билан бирга барча жамғармани битта компаниянинг облигациясига қўйиш. Захира аввал алоҳида йиғилади, ундан ортиқча пулгина облигация ёки бошқа нарсага қўйилади — захира ҳажми ҳақида молиявий захира ҳақидаги мақолада ёзилган.
Иккинчи хато — эмитентни кўрмасдан энг юқори ваъда қилинган ставкага қизиқиб қолиш. Даромад қанчалик юқори бўлса, хавф одатда шунчалик юқори бўлади — бу боғлиқликни ҳеч қандай схема четлаб ўта олмайди.
Учинчи хато — облигацияга қўйиш учун кредит олиш. Кредит ставкаси деярли ҳар доим облигация даромадидан юқори бўлади, фарқ эса банкка кетади — қарз олишдан олдин кредитлар саҳифасидаги шартларни солиштиринг.
Облигация пенсия каби узоқ муддатли мақсад учун мос келадими
Ҳа, облигациялар кўпинча узоқ муддатли режанинг бир қисми сифатида ишлатилади, чунки олдиндан маълум тўлов жадвалини режалаштириш осонроқ. Аммо фақат облигация бутун режани алмаштирмайди — пенсияни қандай режалаштириш мақоласида батафсил ўқинг.
Қисқа жавоблар
Облигация оддий тилда нима
Бу қарз қоғози: эмитентга муайян муддатга пул қарз берасиз ва у мажбуриятини бажарса, купон тўловлари ҳамда суммани муддат охирида қайтариб оласиз.
Облигация аксиядан нимаси билан фарқ қилади
Облигация эгаси — олдиндан маълум шартларга эга кредитор, аксия эгаси эса кафолациз, аммо нарх ўсиши имкониятига эга шерик.
Облигацияда пул йўқотиш мумкинми
Ҳа, агар эмитент тўлай олмаса ёки облигацияни сотиб олиш нархидан пастроққа соцангиз. Ҳар қандай инвестицияда мутлақ хавфсизлик йўқ.
Қанча суммадан бошлаш мумкин
Минимал чегара чиқарилиш ва брокерга боғлиқ, сотиб олишдан олдин банкдан аниқлаштиринг.
Тушуниш учун махсус таълим керакми
Йўқ, асосий тамойиллар дипломсиз ҳам тушунарли — шартларни диққат билан ўқиш муҳимроқ.
Облигация яхшими ёки омонат
Аниқ жавоб йўқ, булар хавф ва даромад бўйича турли воситалар — кўпчилик иккаласини сақлайди.
Қисқача
- Облигация — бу эмитентнинг сизга бўлган қарзи, тўлов шартлари олдиндан маълум.
- Аввал хавфсизлик захираси йиғилади, фақат ундан ортиқча пул облигацияга қўйилади.
- Ваъда қилинган даромад қанчалик юқори бўлса, эмитент ишончлилигига шунчалик диққат қаратиш керак.
- Даромад сумма кўпайтирилган купон ставкаси билан ҳисобланади, лекин натижа сотиб олиш нархи ва комиссияларга боғлиқ.
- Биржадаги облигация омонат каби суғурталанмайди — булар бошқа-бошқа воситалар.
- Ҳар қандай чиқарилишни сотиб олишдан олдин эмиссия проспекти билан танишинг, шубҳа бўлса мутахассисдан сўранг.
