Ўзбекистоннинг чет элда ҳам танилган фан ютуқлари қайсилар ва улардан қайси бири афсона эмас, ҳақиқат? Суҳбат одатда Самарқанддаги Улуғбек расадхонаси — ўз даврининг энг аниқ астрономик асбобларидан бири — билан бошланади ва бутунлай бошқа давр билан тугайди: замонавий ИТ-стартаплар ва кўп илмий-тадқиқот институтлари қолдиқ тамойилда ишлаган ўн йилликлардан кейин фанни қайтадан қуришга уринишлар.
Бу икки нуқта орасида катта бўшлиқ бор, ва ҳозир уни нима тўлдираётганини тушуниш фойдали: ёш мутахассислар қаерга кетяпти, тадқиқотларни ким молиялаштиряпти ва техник таълим олган одамга мамлакат ичида фанда қолишнинг умуман маъноси борми, чет элга кетиш ўрнига.
Улуғбек ва ўрта аср астрономияси
Ҳукмдор ва бир вақтнинг ўзида олим бўлган Улуғбекнинг расадхонаси минтақадаги ўрта аср астрономиясининг муҳим ютуқларидан бири ҳисобланади. Бинонинг ўзидан асосан гигант секстантнинг ер ости қисми сақланган, ва ўша давр ўлчовларининг аниқлиги бугун ҳам ҳурматга сазовор. Аниқ рақамлар ва саналар учун хотирадан эмас, жойдаги музей экспозициясига мурожаат қилинг — тафсилотлар айтиб беришда осонгина бузилади.
Совет даврида фан билан нима бўлган
Совет даврида республикада физика ва кимёдан тортиб қишлоқ хўжалигигача бўлган илмий-тадқиқот институтлари тармоғи пайдо бўлди, уларнинг кўпчилиги ўзгарган ҳолда бугун ҳам мавжуд. Ўша давр ишланмаларининг бир қисми амалий бўлиб, минтақанинг пахтачилик ва саноат эҳтиёжлари билан боғлиқ эди, фан учун фан эмас.
Мустақилликдан кейинги фан: қийин давр
Тўқсонинчи ва икки мингнинчи йиллар кўп институтлар учун осон бўлмаган давр эди: молиялаштириш қисқарди, мутахассисларнинг бир қисми чет элга кетди, ускуна янгиланишидан тезроқ эскирди. Бу фан бутунлай тўхтади дегани эмас, лекин тадқиқотлар суръати ва кўлами совет даврига қараганда сезиларли пасайди — бу ҳақда очиқ гапириш, муваффақияцизлик бўлмагандек кўрсатишдан муҳимроқ.
ИТ соҳаси янги ўсиш нуқтаси сифатида
Сўнгги йилларда айнан ИТ соҳаси сезиларли ўсиш кўрсатмоқда: резидентларга имтиёз берувчи ИТ Парк пайдо бўлди, фақат маҳаллий бозорга эмас, хорижий буюртмачиларга ҳам ишлайдиган кичик дастурлаш студиялари ва стартаплар сони кўпайди. Бу фундаментал фанни алмаштирмайди, лекин ёш мутахассисларга мамлакат ичида тушунарли мартаба йўлини беради, фақат кетиш вариантини эмас.
Тиббиёт ва қишлоқ хўжалиги: амалий фан
ИТъдан ташқари, тадқиқотларнинг сезиларли қисми амалий бўлиб қолмоқда: маҳаллий иқлимга мослашган қишлоқ хўжалиги экинлари селексияси, маҳаллий шароитга мослаштирилган тиббиёт ишланмалари. Бундай йўналишлар янгиликларга камроқ тушади, лекин айнан улар кундалик ҳаётга тўғридан-тўғри таъсир қилади — далалардаги ҳосилдан тортиб касалхоналардаги даволаш сифатигача.
Фанда ёки ИТъда ўз стартапини бошлаш учун нима керак
Ишланмани талабалик лойиҳаси эмас, бизнесга айлантирмоқчи бўлган ёш жамоага одатда ускуна, ижара ва биринчи ойлик учун пул керак бўлади — бу ерда бизнес кредити фойдали бўлади, шартларини эса бир неча банкда солиштириб, биринчи таклифни олмасдан танланг. Хизмат ва булутли ресурсларга обуна тўлайдиган фрилансер ва кичик жамоаларга ҳар сафар нақд пул қидиришдан кўра кредит картаси орқали тўлаш қулайроқ.
Бюджетга юкни олдиндан қандай ҳисоблаш керак
Ускуна ёки чет элда таълим учун кредит олишдан олдин, тўловни сезги билан эмас, кредит калкулятори орқали ҳисоблаб кўринг. Курслар ёки боланинг ўқишга кириши учун жамғариш керак бўлса, олдиндан депозитда жамғариш қулайроқ, таълим харажатларини эса оиланинг қолган бюджети билан бирга режалаштиринг — бу ҳақда оилавий умумий бюджет мақоласида ёзган эдик.
Турли даврларда фан ва технология
| Давр | Кучли томони | Заиф томони |
|---|---|---|
| Ўрта асрлар | Астрономия, аниқ ўлчовлар | Ҳукмдор саройидан ташқарида тизимли молиялаштириш йўқ |
| Совет даври | Тармоқ институтлари | Фан асосан амалий, саноат эҳтиёжига қаратилган |
| 1990-2010-йиллар | Институтлар расман сақланиб қолди | Мутахассислар оқиб кетиши ва ускуна эскириши |
| Сўнгги йиллар | ИТ соҳаси ва стартаплар ўсиши | Фундаментал фан секинроқ тикланмоқда |
Тез-тез учрайдиган янглишлар
Мамлакатда фан ёки гуллаб-яшнайди, ёки бутунлай ўлик деб ўйлашади — аслида манзара йўналиш бўйича ҳар хил: ИТ ўсмоқда, фундаментал институтларнинг бир қисми эса ҳали тикланмоқда. Улуғбекка аслида унинг атрофидаги бошқа олимларга тегишли кашфиётларни боғлашади — аниқ тафсилотларни музей манбаларидан текширинг. ИТ стартапини ижара, ускуна ва бошланғич ойликларни унутиб, умуман сармоясиз кўтариш мумкин деб ўйлашади.
Қисқа жавоблар
Ўзбекистоннинг энг машҳур фан ютуқлари қайсилар
Кўпинча Улуғбек расадхонаси ва Ўрта Осиё астрономия мактаби эсланади, замонавийдан эса — ИТ соҳаси ўсиши ва ИТ Парк пайдо бўлиши. Бу тўлиқ рўйхат эмас, лекин мавзу ҳақида суҳбатни шундан бошлаш қулай.
Ўзбекистонда фан ҳозир ривожланганми
Йўналишга қараб ҳар хил: ИТ ва қишлоқ хўжалиги ҳамда тиббиётдаги амалий ишланмалар қийин ўн йилликлардан кейин ҳали тикланиши керак бўлган фундаментал тадқиқот институтларининг бир қисмига қараганда сезиларли фаолроқ ривожланмоқда.
Университетдан кейин фанга бориш керакми
Йўналиш ва истакларга боғлиқ: ИТъда ҳозир мамлакат ичида тушунарли мартаба йўллари кўпроқ, фундаментал фанда имконият камроқ, ва кўпчилик таълим ёки ишни чет элда давом эттиради. Ҳамма учун ягона жавоб йўқ.
Илмий стартап бошлаш учун нима керак
Одатда жамоа, иш хонаси ёки ҳеч бўлмаса ускунага масофавий кириш, ва даромад бўлмаган дастлабки ойлар учун пул керак. Кўпчилик кичикдан бошлаб, биринчи буюртмалардан кейин бизнес кредити жалб қилади, ундан олдин эмас.
Қисқача
- Улуғбек расадхонаси минтақа ўрта аср фанининг энг машҳур ютуқларидан бири бўлиб қолмоқда
- Совет даври институтлар тармоғини берди, лекин фан асосан амалий эди
- Мустақилликдан кейин институтларнинг бир қисми молиялаштириш ва кадрлар бўйича қийин пасайишни бошдан кечирди
- ИТ соҳаси ҳозир бошқа йўналишлардан тезроқ ўсмоқда ва мамлакат ичида тушунарли мартаба беради
- Илмий ёки ИТ-стартап учун одатда шунчаки иштиёқ эмас, алоҳида бизнес кредити керак
- Таълим ва курсларга харажатларни оиланинг қолган бюджети билан бирга олдиндан режалаштиринг
