Азиз отасининг машинасини дафн маросимидан икки кун ўтиб ҳайдаб келди — онасини шифокорга олиб бориш керак эди. Ёқилғи қуйиш шохобчасида уни инспектор тўхтатди: суғурта вафот этган одам номига расмийлаштирилган, техник кўрикдан муддати ўтган, машина энди Азизники эканини тасдиқловчи ҳужжат эса умуман йўқ. Вафот этган қариндошнинг оиласида деярли ҳар сафар шундай бошланади, агар мерос орасида автомобил бўлса.
Вафот этган қариндошнинг машинаси меросхўрларга автоматик равишда «қўлга» ўтмайди — ҳуқуқий жиҳатдан унга бўлган ҳуқуқ дарҳол пайдо бўлади, буни тасдиқловчи қоғоз эса дарҳол чиқмайди. Шу икки нарса орасидаги фарқ рулга ўтириш мумкинми ёки йўқлигини ҳал қилади.
Вафот этган одамнинг машинаси кимга ва қачон ўтади
Меросга, жумладан автомобилга бўлган ҳуқуқ меросхўрда мерос очилган кундан, яъни эгаси вафот этган кундан бошлаб пайдо бўлади. Бу Фуқаролик кодексида (1145-модда) мустаҳкамланган: агар меросхўр кейинчалик мерос олишдан воз кечмаса ва мерос олиш ҳуқуқидан маҳрум этилмаса, мерос шу пайтдан қабул қилинган ҳисобланади. Аммо «қоғоздаги» ҳуқуқ ва «ҳайдаш ҳамда қайта расмийлаштириш» ҳуқуқи бир хил нарса эмас.
Мерос ҳуқуқи ҳақидаги гувоҳнома бўлмагунча, меросхўр инспекторга ёки тегишли идорага машина айнан ўзиники эканини, бошқа — эҳтимол у ҳали билмаган — қариндошларга эмаслигини ҳуқуқий жиҳатдан исботлай олмайди.
Гувоҳномагача машинада юриш мумкинми
Расман ҳа — агар сиз машинани амалда эгаллаб турсангиз ва бошқа меросхўрлар қарши бўлмаса, оила ичида юриш қонунда тўғридан-тўғри тақиқланмаган. Аммо бу ерда амалий хавфлар бошланади: ОСАГО суғуртаси вафот этган киши номига расмийлаштирилган ва унинг вафотидан кейин янги ҳайдовчи учун тўлиқ маънода амал қилмайди, техник кўрик олдинги эгаси номида қолган, агар машинани инспектор тўхтатиб ҳужжат сўраса — тушунтиришга тўғри келади.
Сафар айтади: «Отамнинг «Нексия»сида уч ойча юрдим, ҳеч ким тегмади. Кейин кичик автоҳалокатга тушдим — суғурта компанияси рулда ким бўлгани ва қандай асосда эканини сўрай бошлади». Гувоҳнома бўлмагунча ҳар қандай воқеа қўшимча муаммога айланади.
Машинани меросхўр номига қайта расмийлаштириш учун нима керак
- Вафот этган кишининг охирги яшаш жойидаги нотариусга мурожаат қилиб, меросни қабул қилиш ҳақида ариза бериш.
- Машинага оид ҳужжатларни йиғиш: техпаспорт, вафот этганлик ҳақидаги гувоҳнома, қариндошликни тасдиқловчи ҳужжатлар.
- Мерос ҳуқуқи ҳақидаги гувоҳномани кутиш — нотариус уни одатда мерос очилган кундан олти ой ўтгач беради (1146-модда), шу муддат ичида барча меросхўрлар ўзини билдириши мумкин.
- Шу гувоҳнома билан машиналарни ҳисобга қўядиган бўлимга мурожаат қилиб, автомобилни ўз номига қайта расмийлаштириш.
- Энди мулкдор сифатида ўзингиз номига янги суғурта полисини расмийлаштириш.
Олти ойдан олдин гувоҳнома камдан-кам берилади — фақат нотариус аризачидан бошқа меросхўр йўқлигини аниқ билса.
Агар меросхўрлар бир нечта бўлса
Машина, бошқа ҳар қандай мулк каби, бир навбатдаги меросхўрлар орасида тенг улушларда бўлинади — масалан, вафот этганнинг фарзандлари ва турмуш ўртоғи орасида тенг (1135-модда). Бўлинишгача автомобил барчага бирдек тегишли, уни якка ўзи тасарруф қилиш, жумладан сотиш мумкин эмас — бошқаларнинг розилиги ёки нотариус ҳузурида мерос бўлиш ҳақидаги келишув, ёхуд улушларни сотиб олиш керак.
Одатий ҳолат: фарзандлардан бири машинада ҳар куни юради, қолганлари — йўқ, ва аста-секин «у барибир меники» деган туйғу пайдо бўлади. Дарҳол келишиб олган маъқул: ким юрса, ўша қолганларнинг улушини пулда қоплайди.
Кўп учрайдиган хатолар
- Вафот этган киши тириклигида берган ишончнома бўйича машинани сотиш — ишончнома берган киши вафот этган заҳоти кучини йўқотади.
- Эски полис ҳали кучида деб ўйлаб, ОСАГОсиз юриш.
- Нотариусга мурожаатни чўзиш — аризани кеч берсангиз ҳам гувоҳнома тезроқ берилмайди.
- Бошқа меросхўрларнинг ёзма розилигисиз машинани улардан бири номига қайта расмийлаштириш.
Агар охир-оқибат машинани қайта расмийлаштирмасдан сотишга ёки бошқасини танлашга қарор қилсангиз, долзарб таклифлар автомобиллар бўлимида бор. Квартира меросхўрлари ҳам ҳужжатлар билан шунга ўхшаш чалкашликка дуч келади — квартира ҳужжатларини йўқотиб қўйса нима қилиш кераклигини ҳам ўқинг.
Ким ҳақ: низони таҳлил қилиш
Одатий воқеа: вафот этган отанинг эски «Дамас»и бор, унинг сўзига кўра унда «доим» кенжа ўғил юрган, отаси тириклигидаёқ. Дафн маросимидан кейин ўғил машинани ўзиники деб ҳисоблайди: «Мен унда ишладим ҳам, таъмирладим ҳам». Икки опа-сингил эса: расман машина отага расмийлаштирилган, демак бу умумий мерос ва уни учтага бўлиш керак, деб туриб олади.
Ким ҳақ экани одатда ким баланд овозда гапирганига эмас, ҳужжатлар ва гувоҳларга боғлиқ: ўғил фойдасига совға шартномаси ёки васиятнома борми, таъмирлаш ва суғурта учун ўзи тўлаганми, машина отаси тириклигида ҳақиқатан ҳам унга оғзаки берилгани ҳақида қариндошлар билишадими. Агар буларнинг ҳеч бири бўлмаса — машина отанинг мулки ҳисобланади ва биринчи навбатдаги барча меросхўрлар орасида тенг бўлинади, шунчаки ундан фойдаланган кишида қолмайди.
Низо қанчага тушишини қандай ҳисоблаш
Формула оддий: битта меросхўр улуши = машинанинг бозор нархи ÷ меросхўрлар сони. Мисол: «Нексия» 120 000 000 сўм туради, меросхўрлар учта — ҳар бирининг улуши тахминан 40 000 000 сўм. Агар улардан бири машинани ўзида қолдирмоқчи бўлса, қолганларнинг улушини сотиб олади: ҳар бирига 40 000 000 сўм, иккита улуш учун жами 80 000 000 сўм.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай | Мисол |
|---|---|---|
| Битта меросхўр улуши | машина нархи ÷ меросхўрлар сони | 120 000 000 ÷ 3 = 40 000 000 сўм |
| Бошқалар улушини сотиб олиш | улуш × воз кечаётганлар сони | 40 000 000 × 2 = 80 000 000 сўм |
| Келишув ўрнига суд | давлат божи + адвокат хизмати (судда аниқлаштирилади) | баъзан улушнинг ўзидан қимматга тушади |
Рақамлар шартли — ўз машинангиз нархини қўйинг. Ўхшаш автомобилларнинг ҳақиқий нархини юрган автомобил эълонлари орасида солиштириш мумкин, янги машинани кредитга олиш харажатини эса автокредит калкуляторида ҳисоблаш қулай.
Қисқа жавоблар
Гувоҳномагача вафот этган одамнинг машинасида юриш мумкинми?
Расман қонун буни тўғридан-тўғри тақиқламайди, агар бошқа меросхўрлар қарши бўлмаса, лекин ОСАГО ва техник кўрик вафот этган киши номида қолаверади, бу эса ҳар қандай текширув ёки автоҳалокатда муаммо туғдиради.
Машинага мерос ҳуқуқи ҳақидаги гувоҳнома қачон берилади?
Одатда эгаси вафот этган кундан олти ой ўтгач — шу муддат ичида барча меросхўрлар ўзини билдириши учун; аниқ муддатни сизнинг ҳолатингизда нотариус айтади.
Вафот этган кишининг эски ишончномаси бўйича машинани сотиш мумкинми?
Йўқ, ишончнома уни берган киши вафот этган заҳоти, қайси муддатга берилганидан қатъи назар, кучини йўқотади.
Меросхўрлар бир нечта бўлса-ю, машина битта бўлса нима қилиш керак?
Ё ким машинадан фойдаланиши ва қолганларнинг улушини пулда қоплаши кераклиги ҳақида келишиб олиш, ё нотариус ҳузурида мерос бўлиш ҳақидаги келишув тузиш, ёки машинани сотиб пулни бўлиштириш керак.
Қайта расмийлаштирилгандан кейин машинани яна ҳисобга қўйиш керакми?
Ҳа, мерос ҳуқуқи ҳақидаги гувоҳномани олгач, янги мулкдор автомобилни ўз номига ҳисобга қўяди ва суғурта полисини қайтадан расмийлаштиради.
Қисқача
- Вафот этган одамнинг машинасига ҳуқуқ унинг вафот этган кунидан пайдо бўлади, аммо буни тасдиқловчи гувоҳномани нотариус одатда олти ойдан кейин беради.
- Қайта расмийлаштирмасдан юриш суғурта ва техник кўрик вафот этган киши номида қолгани сабабли хавфли.
- Вафот этган киши тириклигида берган ишончнома унинг вафотидан сўнг кучини йўқотади.
- Меросхўрлар бир нечта бўлса, машина барчага бирдек тегишли — уни якка ўзи тасарруф қилиб бўлмайди.
- Улушларни сотиб олиш орқали бўлиш кўпинча суддаги низодан арзон ва тезроқ бўлади.
Мақола умумий тартибни тушунтиради. Сизнинг ҳолатингизда ечим ҳужжатларга боғлиқ — ҳаракат қилишдан олдин уларни нотариус ёки юристга кўрсатинг.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
