Ўзбекистон адабиёти: шарҳ

Ўзбек адабиёти ҳақида ҳеч бўлмаса умумий тасаввурга эга бўлиш учун қандай исмлар ва китобларни билиш керак? Алишер Навоийнинг ХВ аср чиғатой тилидаги шеъриятидан тортиб, бугун ўнлаб тилларга таржима қилинаётган замонавий романларгача — бир неча асрлик йўл, уни битта мақолага фақат асосий нуқталар билан сиғдириш мумкин.

Ўзбек оиласида китоблар кўпинча мактабга кийим ёки байрам совғаси каби бюджет қисмига айланади — бундай харажатларни бошқалари билан бирга қандай режалаштириш ҳақида оилавий умумий бюджет ҳақидаги мақолада ёзилган.

Келинг, ўзбек адабиёти қайси даврлардан иборат, қайси муаллифларни билиш керак ва бугун нима ўқилаётганини кўриб чиқамиз.

Ўзбек адабиёти нимадан бошланади

Ҳозирги Ўзбекистон ҳудудидаги ёзма анъана ўрта аср форс-тожик ва туркий шеъриятига бориб тақалади. Ҳудуд орқали савдо йўллари ўтган, товарлар билан бирга қўлёзмалар ва шеърий тўпламлар ҳам келган. Шу заминда ХВ асрда чиғатой шеърияти олтин даврга етган.

Алишер Навоий ким ва нега уни тил асосчиси дейишади

Навоий минтақадаги сарой шеърияти асосан форс тилида яратилаётган даврда чиғатой туркий тилида ёзган ва туркий тилнинг ҳам худди шундай чуқурлик ва нафосатга қодирлигини исботлаган. Уни ўзбек адабий анъанаси асосчиси дейишади, чунки у умуман биринчи шоир бўлгани учун эмас, балки ундан кейин чиғатой, кейин эса ўзбек тили юқори даражали адабиёт учун «паст» тил ҳисобланмай қўйгани учун. Унинг достонлари ва ғазаллари ҳозир ҳам мактабда ўқитилади, номи эса Тошкентдаги кўчалар, театр ва университетга берилган.

Совет даврида адабиётга нима бўлган

ХХ асрда Ўзбекистон адабиёти алифбо ислоҳоти, мафкуравий назорат ва шу билан бирга янги жанрлар — роман, драматургия, ўзбек тилидаги болалар адабиёти пайдо бўлиши орқали ўтди. Баъзи ёзувчилар партия чизиғини қўллаб-қувватлади, баъзилари таъқибга учради, баъзилари эса таржима ва болалар китоблари каби камроқ мафкуравий жанрларда ишлади. Бу давр зиддиятли, уни бир хилда баҳолаш қийин.

Қайси замонавий ўзбек ёзувчиларини билиш керак

Замонавий ўзбек адабиёти икки йўналишда ривожланмоқда: маҳаллий ўқувчи учун ўзбек тилида ёзадиган муаллифлар ва китоблари рус, инглиз ва бошқа тилларга таржима қилиниб, халқаро аудиторияга етадиган муаллифлар. Янги мавзулар орасида миграция, шаҳар, авлодлар фарқи бор. Кимнидир тушириб қолдирмасдан аниқ исмларни санаш қийин, мамлакатда мунтазам ўтадиган китоб ярмаркалари ва адабий мукофотлар эълонларини кузатиб борган маъқул.

Бугун нима ўқиляпти ва китоб бозори қандай ўзгарди

Қоғоз китоб электрон ва аудио формат билан ёнма-ён яшайди, ижтимоий тармоқлар эса танқидчиларсиз китобларни муҳокама қилиш ва тавсия қилиш майдонига айланди. Ёш ўқувчилар ўзбек муаллифларини кўпинча мактаб дастури орқали эмас, блогерлар ва китоб клублари орқали кашф қилишади — гарчи классика таълимнинг мажбурий қисми бўлиб қолса ҳам.

Уй кутубхонасини йиғиш қанчага тушади

Нарх кўп жиҳатдан янги китобларни дўкондан сотиб оласизми, иккиламчи бозордан қидирасизми ёки электрон версияни оласизми, деган нарсага боғлиқ. Классика ва бир неча замонавий муаллиф билан кичик жавонни оддий суммага йиғиш мумкин, камёб нашр ва совғалик тўпламлар билан тўлиқ кутубхона эса аллақачон олдиндан режалаштирилиши керак бўлган сезиларли харажат.

Китобларда пул топиш мумкинми — муаллифликдан китоб дўконигача

Ҳа, бир неча йўл бор: ўзи ёзиб нашр қилдириш, таржима қилиш, кичик китоб дўкони ёки мактаб ёнида канселярия-китоб нуқтаси очиш. Мамлакатда нашриёт бизнеси ҳозирча катта эмас, лекин ўқишга қизиқиш ва мустақил муаллифлар учун янги майдончалар пайдо бўлиши билан бирга ўсмоқда.

Китоб дўкони ёки нашриёт очмоқчи бўлсангиз нима қилиш керак

Сотувга биринчи партия китоб олиш учун кўпинча нисбатан кичик сумма етади, бунда микрозаём мос келиши мумкин. Агар гап хона ижараси ва ёлланган ходимли тўлиқ дўкон ҳақида бўлса, бир неча банкдаги бизнес кредитлари шартларини солиштиринг ва ойлик тўловни кредит калкулятори орқали олдиндан ҳисобланг. Энди керак бўлмаган уй кутубхонаси ёки камёб нашрларни NARXTOP эълонлар бўлими орқали сотиш мумкин.

Ўзбек адабиёти даврлар бўйича қандай ўзгарди

Кўп тарқалган нотўғри тушунчалар

«Ўзбек адабиёти — бу фақат Навоий ва мактаб классикаси». Классика муҳим, лекин замонавий муаллифлар бутунлай бошқа мавзуларда ёзади ва кўпинча халқаро даражага чиқади.

«Совет даврида бутун адабиёт тарғибот эди». Баъзи матнлар ростдан ҳам мафкуравий буюртма билан ёзилган, лекин бу даврнинг болалар адабиёти, таржималари ва тарихий насри ўз-ўзича қимматли.

«Ўзбек тилида китоб ўқиш рус тилидагидан қийинроқ, шунинг учун машҳур эмас». Она тилида ўқишга қизиқиш сифатли замонавий нашр ва таржималар сони билан бирга ўсмоқда.

Қисқа жавоблар

Нега Алишер Навоийни ўзбек адабий тили асосчиси дейишади

У биринчи бўлиб туркий тилнинг мураккаб шеърият учун форс тилига тенг ярайдиганини кўрсатди.

Навоий қайси тилда ёзган

Чиғатой туркий тилида — ҳозирги ўзбек тилининг тарихий салафи, ҳудуд ёзувида бир неча аср ишлатилган.

Замонавий ўзбек ёзувчиларининг рус тилидаги китоблари борми

Ҳа, баъзи муаллифлар тўғридан-тўғри рус тилида ёзади ёки таржима қилинади, бу ўқувчилар доирасини мамлакат чегарасидан ташқарига кенгайтиради.

Ўзбек адабиёти билан танишишни Навоийдан бошлаш керакми

Шарт эмас — замонавий муаллифлардан бошлаш мумкин, классикага эса давр контексти ва тилига қизиқиш пайдо бўлганда қайтиш мумкин.

Ўзбекистонда китоб ярмаркалари ва адабий мукофотлар ўтказиладими

Ҳа, улар мунтазам ўтказилади ва бозорни доимий мустақил кузатмасдан янги исм ва нашрлар ҳақида билишнинг қулай усули бўлиб қолади.

Қисқача

• Ўзбек адабиёти чиғатой шеъриятидан бошланиб, бир неча давр орқали замонавий романгача ўсиб етди.
• Алишер Навоий минтақа шеъриятида туркий тилнинг мақомини кўтарди, умуман биринчи шоир бўлгани учун эмас.
• Совет даври мафкуравий назорат остида янги жанрлар берди — уни ҳаддан ташқариларсиз баҳолаш керак.
• Замонавий муаллифлар миграция, шаҳар ва авлодлар фарқи ҳақида ёзади, баъзилари бошқа тилларга таржима қилинади.
• Кутубхона йиғиш ва китоб бизнесини очишни аста-секин, микрозаём ва бизнес кредитларини олдиндан солиштириб бошлаш мумкин.