Маликанинг маоши ҳар ойнинг бешинчи кунида келади, йигирманчи кунига бориб эса ҳамёнида ҳеч нарса қолмайди, гарчи у ортиқча нарса сотиб олмагандек туюлса ҳам. Кўпчилик учун таниш ҳолат: пул гўё эрийди, ва аниқ нимага сарфланганини тушуниб бўлмайди. Пул маошдан олдин тугаб қолмаслиги учун шахсий бюджетни қандай тузиш керак?
Шахсий бюджет — бу бир ойлик даромад ва харажатларнинг оддий ҳисоби бўлиб, у қанча пул келишини, қанча кетишини ва айнан нимага кетишини кўрсатади, шунда қарорлар тахмин билан эмас, рақамлар бўйича қабул қилинади.
Нимадан бошлаш кераклигини, харажатларни қандай тоифаларга бўлишни ва аслида қанча бўш пул қолишини қандай ҳисоблашни кўриб чиқамиз.
Шахсий бюджетни нимадан бошлаш керак
Идеал тоифалар билан жадвалдан эмас, кетма-кет бир-икки ҳафта давомидаги барча харажатларни ёзишдан бошланг — таксидан бозордаги патиргача ҳар бир харидни. Бу биринчи қарашда туюлган эмас, ҳақиқий манзарани беради. Кўпчилик айнан майда, кўзга кўринмайдиган харажатларга — қаҳва, етказиб бериш, тасодифий харидларга қанча кетаётганини кўриб ҳайрон қолади.
Шундан кейин харажатларни йирик тоифаларга бўлиш қулай: уй-жой ва коммунал, овқат, транспорт, мажбурий тўловлар, кўнгилочар, жамғариш. Кейин бюджет ҳар чек бўйича эмас, шу тоифалар бўйича юритилади.
Ўз ҳақиқий даромад ва харажатингизни қандай ҳисоблаш керак
Бюджет формуласи сўз билан: бўш пул тенг даромад минус мажбурий харажатлар минус исталган жамғарма. Шундан қолгани — жорий харажатлар ва мажбурий бўлмаган харидлар учун пул.
Рақамлар шартли, мисол учун — ўзингизникини қўйинг. Маликанинг даромади ойига 4 000 000 сўм. Мажбурий харажатлар — ижара, коммунал, транспорт, алоқа — 2 200 000 сўм. Агар яна захира учун 400 000 сўм ажратилса, 4 000 000 минус 2 200 000 минус 400 000 тенг 1 400 000 сўм ой давомида овқат, кийим ва қолган нарсаларга қолади, яъни кунига тахминан 46 000 сўм.
Иккинчи мисол: агар даромад ўша-ўша бўлиб, ижара қимматлашиши туфайли мажбурий харажатлар 2 800 000 сўмга кўтарилса, бўш пул ойига бор-йўғи 800 000 сўм қолар эди — ва бу ерда қимматроқ квартирага кўчгандан кейин нега пул маошдан олдин тугай бошлаши аллақачон кўринади.
Харажатларни керакли ва мажбурий бўлмаганларга қандай бўлиш керак
Оддий мўлжаллардан бири — даромаднинг бир қисми мажбурийга, бир қисми исталганга, бир қисми жамғаришга кетадиган қоида; нисбатлар ҳар кимда ўзиники, бу қаттиқ қонун эмас, бошлаш учун оддий фикр. Даромадни тоифалар ўртасида қандай бўлиш ҳақида оиланинг умумий бюджети ҳақидаги мақолада бор.
Таниш ҳолат: эр-хотин обуналарни узоқ «майда-чуйда» деб ҳисоблаб келган, уларни бирлаштирганда деярли бир ойлик овқат тоифасига тенг суммани топган — шундан кейин ярмидан воз кечишган.
Бир ҳафта ичида ташлаб қўймаслик учун бюджетни қандай юритиш керак
Бюджетни ташлаб қўйишнинг энг кўп учрайдиган сабаби — биринчи кунданоқ ўнлаб тоифаси бўлган мураккаб тизим. Уч-тўртта йирик тоифадан бошланг, тафсилотларни одат бўлгани сари қўшинг. Ёзувларни бир жойда юритинг, уч хил жойда эмас.
Қулай усул — бюджетни ой охиригача бошда тутишга уриниш ўрнига, ҳафтасига бир марта ўн дақиқа текшириб туриш.
Маошгача пул етмаса нима қилиш керак
Аввал қайси харажат тоифаси кўпроқ ўсганини кўринг — кўпинча бу бир-иккита банд бўлади. Кейинги савол: шуни қисқартириш мумкинми ёки фарқни вақтинча ёпиш керакми. Бир марталик етишмовчилик учун баъзан кичик микрозаём ишлатилади, аммо унга мунтазам мурожаат — бюджетни қайта кўриб чиқиш сигнали.
Кутилмаган харажатлар учун алоҳида молиявий захира бу босимнинг бир қисмини олиб ташлайди — унга айнан қанча ажратиш кераклиги молиявий захира ҳақидаги мақолада ёзилган.
Харажатлардан қолганини нима қилиш керак
Бўш қолдиқни дарҳол охиригача сарфлаш шарт эмас. Бир қисмини қисқа мақсадларга — таъмирлаш, саёҳат, техникага ажратиш, бир қисмини эса депозитда сақлаш қулай, у ерда пул ҳеч бўлмаса ўлик ётмайди, аста-секин ишлаб туради. Керакли муддатга қанча пул йиғилишини мунтазам ажратганда ҳисоблаш учун NARXTOP калкуляторидан фойдаланиш қулай.
Бюджет юритиш усулларини солиштириш
| Усул | Афзаллиги | Камчилиги |
|---|---|---|
| Дафтар ёки эслатмалар | Ҳеч нарса юклаб олиш шарт эмас | Харажатни киритишни унутиш осон |
| Телефон ёки компютердаги жадвал | Тоифалар ва суммалар дарҳол кўринади | Маълумотни қўлда киритиш керак |
| Молияни ҳисоблаш иловаси | Кўп нарсани ўзи ҳисоблайди | Ҳамма ҳам интерфейсга ўрганавермайди |
| Тоифалар бўйича нақд пул конвертлари | Қолдиқ жисмонан кўринади | Нақдсиз тўловларда ноқулай |
Шахсий бюджет юритишда тез-тез учрайдиган хатолар
- Бюджетни фақат қоғозда юритиш, ой давомида у билан солиштириб турмаслик.
- Фақат йирик харажатларни ёзиб, жамланганда харажатларнинг сезиларли қисмини ташкил қиладиган майда кундалик харидларни эътиборсиз қолдириш.
- Бюджетни кутилмаган харажатларга захирасиз режалаштириш, натижада ҳар қандай кутилмаганлик бутун тизимни бузади.
- Рақамлар биринчи ойда ёқимсиз чиққанда, одатларни тузатиш ўрнига ҳисобни бутунлай ташлаб қўйиш.
Қисқа жавоблар
Шахсий бюджетни нимадан бошлаган маъқул
Тоифаларга бўлмасдан, бир-икки ҳафта давомидаги барча харажатларни ҳалол ёзишдан — бу биринчи қарашда туюлган эмас, ҳақиқий манзарани кўрсатади.
Бошлаш учун неча тоифа харажат керак
Уч-тўртта йирик тоифа етарли: уй-жой ва мажбурий тўловлар, овқат, транспорт, қолган ҳаммаси — тафсилотлар кейинроқ қўшилади.
Бюджет нотўғри тузилганини қандай тушуниш мумкин
Агар даромад ўзгармаса-да пул мунтазам маошдан олдин тугаса, эҳтимол бир харажат тоифаси сезилмай ўсиб боряпти — уни топиш керак.
Ҳар бир майда харидни ёзиш керакми
Ҳа, ҳеч бўлмаса бошида: айнан майда харажатлар кўпинча бюджет манзарасини йирик бир марталик харидлардан кўра кўпроқ бузади.
Бюджетни шерик билан бирга юритиш мумкинми
Мумкин ва кўпинча керак, айниқса умумий харажатларда — асосийси олдиндан ким маълумот киритишини келишиб олиш.
Қисқача
- Шахсий бюджет идеал тоифалар жадвалидан эмас, барча харажатларни ҳалол ёзишдан бошланади.
- Формула оддий: даромад минус мажбурий харажатлар минус жамғарма тенг жорий харажатларга пул.
- Бошлаш учун уч-тўртта йирик тоифа биринчи кунданоқ ўнлаб майдасидан қулайроқ.
- Молиявий захира маошгача бир марталик етишмовчиликда пул қарз олиш заруратини камайтиради.
- Бюджетни қисқа, аммо мунтазам текшириш керак — ҳафтасига бир марта ой охиридаги бир мартага қараганда қулайроқ.
- Бўш қолдиқни қисман депозитда сақлаш мумкин, нақд ҳолда бефойда ушлаб туришдан кўра.
