Йиллик молиявий режани қандай тузиш керак

Йиллик молиявий режани қандай тузиш керак — одатда январнинг биринчи кунларида ёки навбатдаги ой кутилмаган бюджет тешиги билан тугаганда туғиладиган савол. Йиллик режа қаттиқ жадвал эмас, балки ойларга тақсимланган, суммаси ва муддати бўлган, керак бўлса ўзгартириладиган мақсадлар рўйхати.

Фаррух оиласи ҳар декабрда ўзига «бу йил фаолроқ жамғарамиз» деб ваъда берарди, лекин баҳорга бориб ваъда унутилиб, пул майдаларга сарфланиб кетарди. Ниҳоят ўтириб, режани ойларга — ёзги таътил ва қишки байрам совғаларини ҳисобга олиб — ёзиб чиққанларида, катта харажатлар олдиндан маълум бўлгани учун пул кутилмаганда тугамай қолди.

Оилага умумий режа бўлса, уни оилавий бюджет ҳақидаги мақолада кўриб чиқилган намуна бўйича юритиш қулайроқ — ҳар ким учун алоҳида эмас, ҳаммага битта харажатлар рўйхати билан.

Йиллик молиявий режа тўрт қисмдан тузилади: ҳозир қаердасиз, олдинда қандай катта харажат ва мақсадлар бор, ҳар ой қанча ажратиш мумкин ва режа ҳақиқатдан четга чиқмаганини қандай текшириш керак.

Йиллик молиявий режа нималардан иборат

Тўрт блок: бошланғич нуқта — ҳозир қанча пул ва қарз бор; мақсадлар — катта харидлар, саёҳатлар, хавфсизлик захираси; ойлик бюджет — қанча ажратиш ва нимага сарфлаш; ва назорат нуқталари — режа ҳақиқат билан солиштирилиб, керак бўлса ўзгартириладиган лаҳзалар.

Бошланғич нуқтани қандай ҳисоблаш керак

Бошланғич нуқта — оддий фарқ: бор бўлган ҳамма нарса (нақд пул, омонатлар, мавжуд маблағ) минус қарздор бўлган ҳамма нарса (кредитлар, танишларга қарзлар). Рақамлар шартли, мисол учун — ўзингизникини қўйинг. Ҳисоб ва омонатларда 8 000 000 сўм бўлса, кредит бўйича 3 000 000 сўм тўлаш қолган бўлса, бошланғич нуқта — 8 000 000 − 3 000 000 = 5 000 000 сўм. Йил давомидаги ҳаракат айнан шу рақамдан, ҳисоблардаги умумий суммадан эмас, ҳисобланади.

Йиллик мақсадларни қандай қўйиш ва ойларга тақсимлаш керак

Ҳар бир мақсад суммага айлантирилади ва муддатгача бўлган ойлар сонига бўлинади. Агар таъмирлаш учун бир йилда 12 000 000 сўм жамғариш керак бўлса, бу 12 000 000 ÷ 12 = 1 000 000 сўм ойига — дарров кўринадиган ва бюджетнинг ҳақиқий имконияти билан солиштириш мумкин бўлган рақам, чиқадими-йўқми деб тахмин қилиш ўрнига.

Бир нечта мақсад бўлса — масалан, таъмирлаш ва саёҳат — ҳар бирининг суммаси қўшилади, ва жорий даромадда шунча ажратиш реал экани ёки муддатни силжитиш кераклиги дарров кўринади. Турли бадал суммаларида керакли ойгача қанча йиғилишини NARXTOP калкуляторида ҳисоблаб кўриш қулай.

Кредит бўлса нима қилиш керак

Кредит тўловлари — режанинг мажбурий қатори, қийин ойда ўчириб ташланадиган нарса эмас. Бир нечта кредит бўлса ва тўловлар бюджетга сезиларли босим қилса, йиллик режани янги мақсадлардан эмас, таҳлилдан бошлаш керак: нимани тезроқ ёпиш мумкин, тўловларни бирлаштириш керакми — вариантларни кредит бўлимида солиштиринг. Ҳолат аллақачон оғир бўлса, аввал қарз чуқурлигидан қандай чиқиш ҳақидаги мақолани ўқинг, йиллик режани эса қарздан чиқиш атрофида қуринг.

Хавфсизлик захирасини режага қаерга қўйиш керак

Хавфсизлик захираси — режанинг алоҳида қатори, таътил ва таъмирлашдан олдинги устуворлик. Агар у ҳали бўлмаса, ойлик бадалнинг бир қисмини айнан шунга йўналтириш керак, бир неча ойлик ҳаёт учун захира йиғилгунча — бундай захира ҳажми ҳақида молиявий ёстиқча мақоласида ёзилган. Захирани жорий мақсадлар пули билан аралаштирмаслик учун алоҳида омонатда сақлаш қулай.

Мавсумий ва бир марталик харажатларни қандай ҳисобга олиш керак

Мадина ҳар доим декабрда пул етмаслигига ҳайрон бўларди, гарчи даромад бутун йил ўзгармаган бўлса ҳам — токи барча харажатларни ойлар бўйича ёзиб чиқиб, ҳар декабрда совғалар, иссиқ кийим ва байрам дастурхони ойлик даромаднинг ярмига тенг суммани еётганини кўрмагунча. Бундай ойларни — қишда совғалар, кузда дарсликлар, ёзда таътил — ҳисобга олмаган режа йил ўртасигаёқ ҳақиқатдан четга чиқади. Бу суммаларни бутун йилга текис тақсимламасдан, содир бўладиган ойига алоҳида қатор қилиб қўйиш керак.

Режани йил давомида қандай текшириш керак

Ҳар чоракда ҳақиқатни режа билан солиштириш керак: режалаштирилганга нисбатан аслида қанча ажратилган, даромад ёки нархларда нима ўзгарган. Жамғарма ёки харажатнинг бир қисми валютада бўлса, текшириш пайтидаги курсни бошдаги рақамга эмас, NARXTOP курслар саҳифасига қараб кўринг. Ҳеч қачон қайта кўрилмайдиган режа одатда икки-уч ойдан кейин ҳақиқатдан четга чиқади.

Кўп учрайдиган хатолар

• Совға ва таътил каби мавсумий харажатларни ҳисобга олмасдан режа тузиш.
• Муддациз мақсад қўйиш — муддациз ойлик сумма ҳисобланмайди.
• Йил охиригача режани бир марта ҳам ҳақиқат билан солиштирмаслик.
• Кредит тўловларини режанинг мажбурий қисми эмас, қолдиқ деб ҳисоблаш.

Қисқа жавоблар

Йиллик молиявий режани нимадан бошлаш керак?

Бошланғич нуқтадан — ҳозир қанча бор ва қанча қарздорлигингизни ҳисобланг. Бутун йилдаги ҳаракат нолдан эмас, шу рақамдан ҳисобланади.

Режани ойларга ёзиш керакми ёки йиллик сумма етарлими?

Ойларга — шунда совға ёки таътил каби мавсумий харажатлар бюджетни чалкаштириб юбормасдан олдин кўринади.

Йил давомида даромад ўзгарса нима қилиш керак?

Даромадда ҳар бир сезиларли ўзгаришда режани қайта ҳисобланг, йил охирини кутманг — акс ҳолда режа тезда ҳақиқатдан узилиб қолади.

Хавфсизлик захирасини режада қаерга қўйиш керак — бошигами ёки охиригами?

Бошига, таътил ва таъмирлаш каби мақсадлардан олдин — захирасиз ҳар қандай режалаштирилмаган харажат бутун режани бузади.

Молиявий режани қанча-қанча муддатда қайта кўриб чиқиш керак?

Ҳар чоракда камида бир марта, шунингдек иш ўзгариши, кредит ёки кўчиш каби ҳар қандай катта воқеадан кейин дарров.

Қисқача

• Режани бошланғич нуқтадан бошланг: бор ҳаммаси минус барча қарзлар.
• Ҳар бир мақсадни ойлик суммага бўлинг, йиллик умумий рақам сифатида қолдирманг.
• Мавсумий харажатларни ҳақиқатан содир бўладиган ойларга алоҳида қатор қилиб қўйинг.
• Хавфсизлик захираси режада таътил ва хариддан олдин туради.
• Кредитлар — режанинг мажбурий қатори, вақтинча унутиш мумкин бўлган нарса эмас.
• Режани ҳақиқат билан камида ҳар чоракда солиштириб туринг.