Азиз риелтор орқали квартира учун бешак пули берди, бир ҳафтадан сўнг эса хат имзолаган одам квартиранинг ягона эгаси эмаслиги маълум бўлди — квартиранинг яна бир ҳаммулкдори бор экан, унинг розилигисиз битим мумкин эмас эди. Риелтор «ҳаммаси тоза» деб қасам ичган, лекин ҳужжатларни тўғри текширмаган эди. Бундай воқеа кўринишидан кўра тез-тез учрайди, ва «риелтор ишини қандай текшириш керак» деган саволни муаммодан кейин эмас, олдин бериш керак.
Риелторни икки нуқтада текшириш керак: иш бошланишидан олдин — битимни унга ишониш арзийдими тушуниш учун, ва жараён давомида — у шунчаки вақт чўзаётганини ёки ҳужжатларни етарлича текширмаётганини ўз вақтида сезиш учун. Кейинги қисмда — аниқ белгилар ва нимага қараш керак.
Битимдан олдин риелтор ишини қандай текшириш керак
Иш бошланишидан олдин риелтордан у ёпган ўхшаш битимлар ҳақида сўранг, типик шартнома намунасини сўранг ва хизматига айнан нима киришини — фақат кўрсатувларми ёки тўлиқ юридик кузатувми — аниқлаштиринг. Ҳалол мутахассис бу саволларга умумий ибораларсиз, тинч ва аниқ жавоб беради. Туманингиздаги типик эълонлар ва нархларни NARXTOP эълонлар бўлимида кўриш мумкин.
Риелтор қандай ҳужжатларни кўрсатиши шарт
Риелтор қандай ҳужжатлар текширилганини тушунтира олиши керак: мулк ҳуқуқи ҳужжати, гаров ҳақидаги маълумот, агар бир нечта бўлса мулкдорлар таркиби. Агар риелтор «яна ким мулкдор» деган саволдан қочса — бу эҳтиёт бўлиш ва мустақил текшириш сабаби, масалан NARXTOP кўчмас мулк бўлими орқали.
Риелтор шунчаки вақт чўзаётганини қандай тушуниш мумкин
Хавотирли белги — ҳисоботларда аниқликнинг йўқлиги: «кўрсатдим, ҳозирча қизиқиш йўқ» деган гап ҳафта-ҳафталаб тафсилоциз такрорланади. Яхши риелтор аниқлик юборади: нечта кўрсатув бўлди, қандай саволлар берилди, нимани тузатиш мумкин.
— Риелтор икки кун жавоб бермаса-чи? — деб сўради Азизнинг таниши, шунга ўхшаш вазиятга дуч келган. Бу ҳам кўрсаткич: алоқа қанчалик тез-тез бўлиши ҳақида олдиндан келишинг, мунтазам йўқолиб қолса — ҳамкорликни қайта кўриб чиқиш сабаби шу.
Ёлланган риелторнинг хатоси қанча туради — қандай ҳисоблаш керак
Формула оддий: хато нархи = битим учун йўқотилган вақт + йўқотмаса бўладиган сумма (бешак пули, аванс) + вазиятни тузатиш харажатлари.
Шартли мисол. Азиз 20 000 000 сўм (шартли) бешак пули берди. Текширилмаган ҳаммулкдор туфайли битим бузилди, пул бир ойлик музокаралардан кейин қайтарилди, юридик маслаҳатга эса шартли 1 500 000 сўм кетди. Хатонинг якуний нархи — бу нафақат юристга кетган пул, балки бир ойлик йўқотилган вақт ҳам. Риелтор бошиданоқ мулкдорлар таркибини текширганида, бу харажат бўлмасди. Ипотека билан бюджетни NARXTOP уй-жой калкуляторида тахминлаш мумкин.
Битимдан кейин риелторни қандай текшириш керак — қўлингизда нима қолиши керак
Битим тугагандан кейин қўлингизда қуйидагилар қолиши керак: сумма ва комиссия шартлари кўрсатилган шартнома, текширилган ҳужжатлар нусхалари, ҳар босқичда пул берилгани ҳақидаги хатлар. Йўқ бўлса — риелтордан ёзма сўранг, «кейинроқ» деб қолдирмасдан.
Ишончсиз риелтор белгилари — жадвал
| Белги | Одатий иш | Эҳтиёт бўлиш сабаби |
|---|---|---|
| Кўрсатувлар ҳисоботи | Аниқ рақамлар ва фикр-мулоҳаза | Ҳафталаб умумий иборалар |
| Мулкдорлар ҳақида жавоб | Ҳужжатга таянган аниқ жавоб | Чалғитувчи жавоб |
| Шартнома | Шартлар батафсил ёзилган | Шартнома йўқ ёки умумий |
| Пул ҳақида хатлар | Ҳар босқичда бор | Пул ҳужжациз берилади |
Битим муваффақиятли ўца, биринчи қадамлар «квартира калитларини олгандан кейин нима қилиш керак» мақоласида, қайси ҳужжатларни сақлаш кераклиги эса «бахцизлик ҳолати учун ҳужжат ва пул» мақоласида.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- риелторнинг фақат оғзаки сўзига ишониб, хациз пул бериш;
- квартиранинг ҳаммулкдорлари ва гарови ҳақида тўғридан-тўғри сўрамаслик;
- битим бориши ҳақида аниқ ҳисобоциз ҳафталаб кутиш;
- битим тугагандан кейин ҳужжат ва шартнома нусхаларини сақламаслик.
Қисқа жавоблар
Риелтор виждонан ишлаётганини қандай тушуниш мумкин
У кўрсатувлар ҳақида аниқ ҳисобот беради, ҳужжатлар ва мулкдорлар ҳақидаги саволларга ҳалол жавоб беради.
Риелтор квартира ҳужжатларини кўрсатмаса нима қилиш керак
Уларни ёзма ёки тўғридан-тўғри сотувчидан сўранг, рад этилса — обектни мустақил текширинг.
Риелтор орқали пул беришда хат керакми
Ҳа, албатта — хат иккала тарафни ҳимоя қилади ва ҳар босқичда расмийлаштирилиши керак.
Квартиранинг бошқа мулкдори йўқлигини қандай текшириш мумкин
Риелтордан тўғридан-тўғри сўранг ва тасдиқловчи ҳужжат талаб қилинг.
Риелтор айби билан битим бузилса, бешак пулини қайтариб олиш мумкинми
Қайтариш шартлари одатда шартномада ёзилган — пул беришдан олдин уларни аниқлаштиринг.
Қисқача
- Риелторни ҳам иш бошланишидан олдин, ҳам битим давомида текширинг.
- Тафсилоциз умумий иборалар эмас, кўрсатувлар ҳақида аниқ ҳисобот талаб қилинг.
- Ҳар қандай пул бериш хат билан бирга бўлиши керак, истисносиз.
- Мулкдорлар ва гаров ҳақидаги чалғитувчи жавоблар — мустақил текшириш сабаби.
- Риелтор хатосининг нархи — бу нафақат пул, балки йўқотилган вақт ҳам.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
