Эксперт изоҳи — Одилов Мехруз:«Исломий молия — бу нафақат диний маҳсулот. Бу судхўрликка эмас, балки хавфларни тақсимлашга асосланган муқобил молиявий мантиқ. 25 йиллик ишимда бу тизим диний эътиқодлари сабабли рибо (фоиз) тўламоқчи бўлмаган одамларни ҳам, шунчаки ҳалол ва шаффоф инвестиция усулини излаётганларни ҳам жалб этганини кўрдим. Ўзбекистонда бу соҳа эндигина шаклланмоқда — ва бу қандай ишлашини тушуниш учун энг қулай вақт.»
Исломий молия нима ва оддий молиядан қандай фарқ қилади
Исломий молия — шариат тамойилларига асосланган молиявий муносабатлар тизими. Асосий тамойил: пул — восита, товар эмас. Пулдан фақат мавжудлиги учун даромад олиш (яъни фоиз ёки рибо ҳисоблаш) — тақиқланган.
Фоиз ўрнига бошқа механизмлар қўлланилади: шериклик, савдо, ижара. Банк ёки молиявий компания ъфоиз эвазига қарз бермайдиъ — у битимда иштирокчига айланади: товар сотиб олиб, сизга устама билан қайта сотади, ёки сиз билан бирга инвестиция қилади ва фойда ҳамда зарарни тақсимлайди.
| Мезон | Оддий молия | Исломий молия |
|---|---|---|
| Даромад асоси | Капиталга фоиз (рибо) | Ҳақиқий фаолиятдан фойда |
| Қарзга муносабат | Қарз + белгиланган фоиз | Шериклик, хавфларни тақсимлаш |
| Нима тақиқланган | Деярли ҳеч нарса | Рибо, гарар (ноаниқлик), ҳарам соҳалари |
| Инвестициялар | Исталган қонуний активларга | Фақат ҳалол бизнесларга |
| Назорат | Молиявий регулатор | Молиявий регулатор + шариат кенгаши |
| Ким учун | Ҳамма учун | Ҳамма учун — фақат мусулмонлар эмас |
Муҳим: исломий молиядан барча дин вакиллари фойдаланади. Бу молиявий этика, диний маросим эмас. Кўпчилик исломий маҳсулотларни шунчаки шаффофлик ва яширин фоизларнинг йўқлиги учун танлайди.
Ҳуқуқий асос: Ўзбекистон исломий молияни қандай легаллаштиришди
Узоқ йиллар давомида Ўзбекистонда исломий банкинг қонуний бўшлиқда мавжуд эди: қизиқиш бор, лекин ҳуқуқий асос йўқ эди. Вазият 2025–2026-йилларда ўзгарди.
- Президент Мирзиёев исломий банкингни жорий этиш тўғрисидаги қонунни имзолади. Ҳужжат 2025-йил 29-июнда кучга кирди.
- Қонун биринчи марта халқаро исломий молия стандартларига мос операциялар рўйхатини мустаҳкамлади.
- Тижорат банкларида ъисломий ойналаръ — ҳалол маҳсулотлар учун алоҳида бўлимлар — очилиши режалаштирилган.
- 2026–2030-йилларга қадар икки тўлиқ исломий банк ташкил этилиши кўзда тутилган.
- Марказий банк маълумотларига кўра, 10 дан ортиқ кредит ташкилоти бу йўналишда иш бошлашга тайёрланмоқда.
Ўзбекистон — асосан мусулмон аҳолили Марказий Осиёнинг энг кўп аҳолига эга мамлакати. Исломий тараққиёт банки экспертлари мамлакатнинг Форс кўрфази ва Жануби-Шарқий Осиё мамлакатларидан миллиардлаб ҳалол инвестициялар жалб эта олишига ишонишади.
Исломий молия асосий воситалари — оддий тилда
Мурабаҳа — фоизсиз муддатли тўлов
Сиз 200 млн сўмлик автомобил сотиб олмоқчисиз, лекин пул йўқ. Оддий банкда 20%лик кредитга оласиз ва фоиз тўлайсиз. Исломий мурабаҳа схемасида: компания автомобилни ЎЗИ сотиб олиб, сизга 2 йил муддатли тўловда 230 млн сўмга қайта сотади. Якуний нархни олдиндан биласиз — ҳеч қандай яширин фоиз, ҳеч қандай ўсиб бораётган қарз.
Асосий фарқ: мурабаҳада сиз тўлиқ қийматни бошиданоқ биласиз. Нарх белгиланган — ҳатто кўпроқ тўласангиз ҳам, у ўсмайди.
Мудараба — инвестицион шериклик
Сиз пул қўясиз, профессионал менежер (банк ёки компания) уларни бошқаради. Фойда олдиндан келишилган формула бўйича тақсимланади — масалан, 70% сизга, 30% бошқарувчига. Зарар бўлса — сиз қўйганингизни йўқотасиз, бошқарувчи ўз вақти ва кучини. Бу ишончли бошқаришга ўхшаш, лекин исломий тамойиллар билан.
Мушарака — қўшма корхона
Сиз ҳам, молиялаштирувчи ташкилот ҳам лойиҳага капитал қўяди. Иккалангиз ҳам эгасига айланасиз ва фойда ҳамда зарарни қўйилган ҳиссага пропорсионал тақсимлайсиз. Бизнес ва қурилиш лойиҳаларини молиялаштириш учун ишлатилади.
Ижара — исломий лизинг
Молиялаштирувчи ташкилот активни (квартира, ускуналар, авто) сотиб олиб, сизга ижарага беради. Вақт ўтиши билан олдиндан келишилган нархда уни сотиб олишингиз мумкин. Бу ипотека ёки лизингнинг исломий муқобили.
Қард ал-ҳасан — фоизсиз ссуда
Ҳеч қандай мукофотисиз сўзма-сўз қарз бериш тури. Сиз миқдорни оласиз ва худди шунча қайтарасиз. Қарз олувчи миннатдорчилик белгиси сифатида ихтиёрий равишда кичик миқдор қўшиши мумкин (ҳиба) — лекин бу унинг ҳуқуқи, мажбурияти эмас. Муҳтожларга ёрдам ва хайрия мақсадларида қўлланилади.
Сукук — исломий қимматли қоғозлар
Фоизли даромадсиз облигациялар аналоги. Сукук реал активга боғлиқ — масалан, савдо маркази қурилишига пул қўясиз ва ижара даромадининг улушини оласиз. Бу қарз воситасига эмас, балки реал иқтисодиётга инвестиция.
| Восита | Оддий тушунтириш | Оддий молияда аналоги |
|---|---|---|
| Мурабаҳа | Маълум устама билан сотиб олинг-қайта сотинг | Истеъмол кредити / муддатли тўлов |
| Мудараба | Сиз — пул, улар — бошқарув, фойда тақсимлаш | Ишончли бошқарув / ПИЖ |
| Мушарака | Қўшма шериклик, ҳаммасини тақсимлаш | Улушли иштирок / қўшма корхона |
| Ижара | Сотиб олиш ҳуқуқи билан ижара | Лизинг / ипотека |
| Қард ал-ҳасан | Фоизсиз ссуда, худди шунча қайтариш | Фоизсиз ссуда (деярли бўлмайди) |
| Сукук | Реал активдаги улуш, даромаднинг бир қисмини олиш | Облигация / РЕИТ |
ИМАН Ҳолдинг ва ИМАНУМ — Ўзбекистонда исломий молияни ким қурмоқда
Ҳозирда Ўзбекистонда исломий молиянинг асосий ўйинчиси ИМАН Ҳолдинг — минтақадаги биринчи ҳалол финтеч экотизими.
| Параметр | Маълумотлар |
|---|---|
| Тўлиқ номи | ИМАН Ҳолдинг / МЧЖ «ИМАН ҲАЛАЛ ИНВЕСТМЕНЦ» |
| Рўйхатдан ўтиш | Рег. № 715673, Ўзбекистон Республикаси |
| Экотизим фойдаланувчилари | 52 мамлакатдан 500 000 дан ортиқ киши |
| Капиталини ишониб топширганлар | 60 000 дан ортиқ инвестор |
| Илова | ИМАНУМ — исломий инвестициялар учун мобил илова |
| Маҳсулотлар | Инвестициялар, товарларга муддатли тўлов (авто, техника), кўчмас мулк |
| Молиявий порталлардаги мавжудлиги | Депозит.узъда алоҳида бўлим |
ИМАНУМ иловаси орқали фойдаланувчилар исломий модел бўйича — фоиз ва яширин комиссияларсиз — автомобил, техника ва уй-рўзғор буюмларини муддатли тўловда расмийлаштириши мумкин. Компания ИМАНУМ Квадрат орқали кўчмас мулкни ҳам бошқаради.
NarxTop.узъда янги исломий молиявий маҳсулотларнинг пайдо бўлишини кузатиб боринг. Қонунчилик ривожланиши ва банклар янги дастурларни ишга тушириши билан — NarxTop ҳалол омонатлар, муддатли тўловлар ва инвестициялар шартларини таққослаш учун биринчи манба бўлади.
Исломий молия ва оддий банкинг: қайси фойдали
Тўғридан-тўғри таққослаш қийин — бу бошқа мантиқ. Лекин амалий кузатувлар:
| Жиҳат | Исломий молия | Оддий банкинг |
|---|---|---|
| Қиймат шаффофлиги | Юқори — нарх дарҳол маълум (мурабаҳа) | Банкка боғлиқ — яширин комиссиялар бўлиши мумкин |
| Якуний қиймат | Белгиланган — ўсмайди | Кечикишларда ўсиши мумкин |
| Қарз олувчи учун хавф | Ўсиб бораётган қарз йўқ | Кечикишларда қарз ўсиши мумкин |
| Хавфларни тақсимлаш | Ҳа — мудараба ва мушаракада | Йўқ — банк ҳар доим ўзини олади |
| Маҳсулотлар мавжудлиги | Ҳозирча Ўзбекистонда чекланган | Кенг |
| Тартибга солиш ҳимояси | Шаклланмоқда (қонун 2025-да қабул қилинди) | Тўлиқ |
Одилов Мехруз:«Исломий молия — бепуллик эмас. Мурабаҳа якуний қиймати оддий кредитникига тенг ёки бироз юқори бўлиши мумкин. Фарқ — тамойилларда. Сиз рибо тўламайсиз, келишилган устамани тўлайсиз. Молиявий муносабатларнинг диний тозалиги муҳим бўлган одамлар учун бу принсипиал фарқ. Қолганлар учун — бу шунчаки яна бир молиявий восита, уни оқилона баҳолаш керак.»
Исломий молияда нима тақиқланган — ҳарам рўйхати
- Рибо — пул қарзига олдиндан келишилган исталган фоиз
- Гарар — ҳаддан ташқари ноаниқлик ёки спекуляция (қимор, баъзи суғурта турлари)
- Ҳарам соҳаларга инвестиция: спиртли ичимликлар, тамаки, чўчқа гўшти, қурол, қимор, порнография
- Майсир — лотерея ва тасодифий ўйинлар
- Иҳтикор — нархларни сунъий ошириш учун товарларни тўплаш
Ўзбекистонда исломий молия ким учун мос
- Рибадан тамомила қочаётган мусулмонлар. Улар учун бу фақат иқтисодиёт эмас, диний эътиқод масаласи.
- Ҳалол инвестициялар излаётган инвесторлар. Исломий молия тамаки, спирт ва спекулятив активларни молиялаштиришни истисно қилади.
- Хавфларни тақсимлашга тайёр тадбиркорлар. Мушарака ва мудараба — хавфларни бўлишишга тайёр тадбиркорлар учун кредитга муқобил.
- Белгиланган нархли муддатли тўлов хоҳлайдиганлар. Мурабаҳа кечикишларда ўсиб бораётган фоизлар кўринишидаги жарималарни назарда тутмайди.
- Исломий мамлакатлардан инвесторларни жалб қилмоқчи бўлганлар. Компаниялар ва лойиҳалар Форс кўрфази ва Жануби-Шарқий Осиёдан молиялаштиришни олиши мумкин.
Ривожланиш истиқболлари: Ўзбекистонда исломий молияни нима кутмоқда
2025-йилда исломий банкинг тўғрисидаги қонун қабул қилинганидан сўнг вазият тез ўзгара бошлади:
- Бир нечта тижорат банкида исломий ойналар очилиши кутилмоқда
- 2026–2030-йилларга қадар икки тўлиқ исломий банк ташкил этилади
- 10 дан ортиқ банк исломий маҳсулотларни ишга туширишга тайёрланмоқда
- Экспертлар Форс кўрфази мамлакатларидан исломий инвестициялар оқимини прогноз қилмоқда
- Секторни ривожлантириш ЪЎзбекистон — 2030' концепциясида назарда тутилган
Исломий тараққиёт банки баҳоларига кўра, қонунчилик тўғри ривожланса, Ўзбекистон исломий молиявий воситалар орқали йилига 10 млрд долларгача жалб эта олади.
Кўп сўраладиган саволлар
Мурабаҳа ҳақиқатан фоизсизми?
Техник жиҳатдан — ҳа. Мурабаҳада ъфоизъ сўзи йўқ: тўлиқ нархни дарҳол биласиз. Иқтисодий жиҳатдан — белгиланган ставкали кредитга ўхшаш. Фарқи шундаки, кечикишда нарх ўсмайди, ва битим тамойиллари бошқача: бу савдо операцияси, ссуда эмас.
Номунсулмонлар исломий молиядан фойдалана оладими?
Ҳа, мутлақо. Дунёдаги исломий молиявий институтлар мижозларининг тахминан 40–50% номунсулмонлар. Уларни шаффофлик, мураккаб фоизли механизмларнинг йўқлиги ва реал иқтисодиётга боғлиқлик жалб қилади.
ИМАН Ҳолдинг каби компаниялар қанчалик ишончли?
ИМАН Ҳолдинг Ўзбекистонда юридик шахс сифатида рўйхатдан ўтган ва амалдаги қонунчилик доирасида ишлайди. Исломий банкинг тўғрисидаги янги қонун қабул қилиниши билан мижозларни тартибга солувчи ҳимоя кучаяди. Ҳар қандай молиявий инвестициялар каби, инвестициядан олдин шартлар, компания тарихи ва фикрларни ўрганинг.
Шариат назорати нима ва нима учун керак?
Ҳар бир исломий молиявий ташкилотда шариат кенгаши бўлиши керак — маҳсулотлар ва операциялар ислом нормаларига мос келишини текширадиган илоҳиётчилар ва молиявий экспертлар гуруҳи. Бу одатий молиявий тартибга солишдан ташқари қўшимча назорат қатламидир.
Ўзбекистонда исломий тамойиллар бўйича ипотека олиш мумкинми?
Ҳозирча тўлиқ исломий ипотека банк маҳсулоти сифатида Ўзбекистонда мавжуд эмас. Лекин ижара (сотиб олиш ҳуқуқи билан ижара) ёки мурабаҳа орқали — кўчмас мулк сотиб олиш мумкин. Қонунчилик ривожланиши ва исломий банклар пайдо бўлиши билан тўлиқ уй-жой дастурлари ишга туширилиши кутилмоқда.
NarxTop.uz Ўзбекистон бозорида янги исломий молиявий маҳсулотларнинг пайдо бўлишини кузатиб боради. Банклар ҳалол омонатлар, муддатли тўловлар ва инвестицион маҳсулотларни ишга туширганидан сўнг — NarxTop.узъда шартларни таққослашингиз мумкин. Янгиланишларни ўтказиб юбормаслик учун обуна бўлинг.
Мақоладан кейин ҳисоб-китоб керак бўлса, бизда NARXTOP калкуляторида тўловни ҳисоблаш ва таклифларни бир жойда солиштириш мумкин.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
