Малика акалари билан Сергелидаги бобосининг уйида катта бўлди. Бобоси олти йил олдин вафот этган, ўшандан бери оиладан ҳеч ким нотариусга бормаган: яшашган, свет-suv ҳақини тўлашган, ҳужжатларга эса қўл тегмаган. Малика ўз улушини сотиб, квартира олмоқчи бўлганда, юрист биринчи учрашувдаёқ айтди: уй расман ҳали ҳам марҳум бобоси номида, шундай ҳолатда уни сотиб бўлмайди.
Уй бобо вафотидан кейин расмийлаштирилмаган ҳолат — оила йиллар давомида бирга яшаб, нотариусга боришга шошилмаган хусусий уйлар учун одатий ҳикоя. Нима қилиш кераклигини ва нега буни чўзмаслик кераклигини кўриб чиқамиз, ҳаттоки уйни ҳозирча сотиш нияти бўлмаса ҳам.
Уй бобо вафотидан кейин расмийлаштирилмаган бўлса нима қилиш керак
Бобосининг охирги яшаш манзили бўйича нотариусга бориб, мерос ишини очиш керак — вафотидан неча йил ўтган бўлишидан қатъи назар. Ўзбекистонда «олти ойда улгурмадим — ҳуқуқни йўқотдим» деган қоида йўқ: меросга ҳуқуқ нотариусга борган санадан эмас, наслодател вафот этган кундан пайдо бўлади (Фуқаролик кодексининг 1145-моддаси).
Нега уй йиллар давомида марҳум номида қолади
Сабаб одатда оддий: оила барибир уйда яшайди, коммунал ҳақи тўланади, солиқ ҳам қандайдир тўланади, расмиятчилик эса шарт эмасдек туюлади. Бобосининг сўнгги йилларида оила парвариш ва даволанишга вақт ва куч сарфлаган бўлса, кўпинча айнан шунга, нотариусга боришга эмас — бундай харажатлар ҳақида оғир бемор қариндошга қараш пайтидаги молия мақоласида ёзган эдик. Муаммо айнан сотиш, бўлиш ёки меросхўрлар орасидаги баҳс пайтида чиқади.
Неча йилдан кейин расмийлаштиришни қаердан бошлаш
Мерос иши марҳумнинг охирги доимий яшаш манзили бўйича очилади (1116–1117-моддалар). Нотариусга вафот гувоҳномаси, уй ва участкага ҳужжатлар, қариндошлик ҳақидаги ҳужжатлар керак бўлади. Мерос ҳуқуқи ҳақидаги гувоҳномани нотариус одатда мерос очилган кундан олти ой ўтгач беради (1146-модда) — ҳатто ўша санадан неча йил ўтган бўлса ҳам.
Агар уйнинг ўзига ҳужжатлар қолмаган ёки йўқолган бўлса, бу алоҳида, лекин ҳал қилинадиган масала — биз квартирага ҳужжатларни йўқотиб қўйса нима қилиш керак ҳақида ёзган эдик, хусусий уйда ҳам тамойил ўхшаш: тиклаш худди шу нотариус ва кадастр хизматидан бошланади. Ўзи уддалаш қийин бўлса, юристни сайтдаги хизматлар бўлими орқали топиш мумкин.
Ким ҳақ: баҳсни таҳлил қилиш
Кўп учрайдиган ҳолат: набиралардан бири йиллар давомида бобосининг уйида яшаган, коммунал ҳақини тўлаган, том ва деворни қараган. Бошқа қариндошлар бошқа жойга кўчиб кетишган, лекин бобоси вафотидан кейин уйни эслашади ва «биз ҳам меросхўрмиз, бизга ҳам улуш тегиши керак» дейишади. Уйда яшаган эса хафа бўлади: «бу ерда ҳаммаси билан ёлғиз ўзим шуғулландим, сизлар эса ҳозир пайдо бўлдингиз».
Қонун бўйича биринчи навбатдаги меросхўрлар — марҳумнинг фарзандлари ва турмуш ўртоғи, улар тенг улушда мерос олади (1135-модда). Набиралар ўз ота-онасининг улушини фақат ўша ота-она — бобосининг ўғли ёки қизи — бобосидан олдин вафот этган бўлсагина мерос олади; қолган барча ҳолатларда улуш тўғридан-тўғри набираларга эмас, наслодателнинг фарзандларига тегади. Аниқ оилада ким меросхўр эканини ҳужжатлар бўйича нотариус белгилайди. Уйга ғамхўрлик ва ҳисоб-китобларни тўлаш қонун бўйича катта улуш олиш учун асос эмас, лекин бу меросни ҳақиқатда қабул қилганини исботлаши мумкин.
Қандай ҳисоблаш: уйни меросхўрлар орасида бўлиш
Формула: ҳар бир меросхўрнинг улуши = уй нархи ÷ бир хил навбатдаги меросхўрлар сони (тенг бўлганда). Мисол: уй участкаси билан шартли 500 000 000 сўмга баҳоланди, биринчи навбатдаги меросхўрлар учта — тенг бўлганда ҳар бирига тахминан 166 000 000 сўмдан тўғри келади. Уй-жой нархини баҳолаш ва ҳисоблашни сайтдаги калкуляторда солиштириш қулай — рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг.
| Нима ҳисоблаймиз | Қандай | Мисол |
|---|---|---|
| Уй нархи | бозор баҳоси | шартли 500 000 000 сўм |
| Меросхўр улуши | нарх ÷ меросхўрлар сони | 500 000 000 ÷ 3 ≈ 166 000 000 сўм |
| Расмийлаштириш харажати | нотариус + кадастрда қайта расмийлаштириш | жойида нотариусдан аниқлаштиринг |
Мулк ҳуқуқи меросхўрларга қайта расмийлаштирилгач, уй билан ўзингиз хоҳлаганча иш тутиш мумкин: яшашда давом этиш, ижара эълонлари орқали ижарага бериш ёки кўчмас мулк бўлимида жойлаштириб сотиш. Расмийлаштирилмагунча бу вариантларнинг бирортаси ҳам қонуний ишламайди.
Кўп учрайдиган хатолар
- Нотариусга боришни «кейинроқ»га қолдириш, уйда яшаймиз — демак, меросхўрмиз деб ўйлаш.
- Ҳали расман қайта расмийлаштирилмаган уйдаги улушни сотиш ёки ҳадя қилиш.
- Уйга ғамхўрлик автоматик равишда катта улуш беришини ўйлаш.
- Уйга ҳужжатларни олдиндан изламаслик, улар ҳақида фақат сотишда эслаш.
Қисқа жавоблар
Уй бобо вафотидан кейин расмийлаштирилмаган бўлса нима қилиш керак?
Бобосининг охирги яшаш манзили бўйича нотариусга мурожаат қилиб, мерос ишини очиш керак — вафотидан қанча вақт ўтгани бу ҳуқуққа таъсир қилмайди.
Уйни узоқ вақт расмийлаштирмаса, меросга ҳуқуқни йўқотиш мумкинми?
Ўзбекистонда мурожаат муддатини ўтказиб юборгани учун ҳуқуқни йўқотиш қоидаси йўқ: меросга ҳуқуқ наслодател вафот этган кундан пайдо бўлади.
Бобосининг уйига ким мерос олади: фарзандларми ёки набираларми?
Биринчи навбатда марҳумнинг фарзандлари ва турмуш ўртоғи тенг улушда мерос олади; набиралар эса фақат ўз ота-онаси бобосидан олдин вафот этган бўлса, унинг улушини олади.
Бобосига тириклигида қараган бўлса, уйда катта улушга ҳуқуқ берадими?
Ўз-ўзидан йўқ: «ғамхўрлик учун» катта улуш қонунда назарда тутилмаган, улушни фақат васиятнома ёки тириклигида ҳадя орқали ошириш мумкин.
Уй ҳали марҳум номида бўлса, уни сотиш мумкинми?
Йўқ, аввал меросни расмийлаштириш ва мулк ҳуқуқини қайта расмийлаштириш керак, акс ҳолда қонуний битим тузиб бўлмайди.
Қисқача
- Бобо вафотидан кейин уйни неча йилдан сўнг ҳам расмийлаштириш мумкин.
- Меросга ҳуқуқ вафот этган кундан пайдо бўлади, нотариусга борган санадан эмас.
- Биринчи навбатда фарзандлар ва турмуш ўртоғи мерос олади, набиралар — фақат ўз ота-онаси ҳуқуқи бўйича.
- Бобо тириклигида уйга ғамхўрлик қилиш ўз-ўзидан улушни оширмайди.
- Расмийлаштирилмаган уйдаги улушни қонуний равишда сотиб ёки ҳадя қилиб бўлмайди.
- Расмийлаштиришни қанча эрта бошласангиз, барча меросхўрлар билан келишиш шунча осон бўлади.
Мақола умумий тартибни тушунтиради. Сизнинг ҳолатингизда қарор ҳужжатларга боғлиқ — ҳаракат қилишдан олдин уларни нотариус ёки юристга кўрсатинг.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
