Тўловга уч кун қолди, пул эса йўқ. Кредит ёки бўлиб тўлашга пул етмаса нима қилиш керак — бу ҳақда одатда банк иловасини очишнинг ўзи қўрқинчли бўлганда ўйлай бошлайдилар. Қадамма-қадам кўрамиз: бу ерда қарз миқдоридан кўра ҳаракатлар тартиби кўпроқ ҳал қилади.
Энг муҳими: кечикиш — ҳукм эмас. Бу қиммат ва ёқимсиз, лекин деярли ҳар доим ҳал бўладиган ҳолат. Уни қимматлаштирадиган нарса — сукут: пеня ўсади, қўнғироқлар келади, кредитор эса сизда нима бўлаётганини билмай, ўз кўрсатмаларидаги энг қаттиқ йўлдан боради. Изоҳ: ҳаммага бир хил ечим йўқ — банкларда ўз қоидаси, дўконларда бошқаси, микромолия ташкилотларида учинчиси.
Пул етмаса, биринчи навбатда нима қилиш керак
Ғойиб бўлманг. Ўчирилган телефон ва ўқилмаган хабарлар — энг ёмон ечим: кредитор учун бу тўлаш ниятингиз йўқлиги белгиси. Кейин ҳаммаси ўз йўли билан кетади — пеня, қолдиқни бирданига қайтариш талаби, ундирувчилар, суд. Бу йўл қандай давом этиши кредитни тўламаслик оқибатлари ҳақидаги мақолада ёзилган.
Ўзингиз қўнғироқ қилинг ёки ёзинг, яхшиси тўлов санасидан олдин. Гап оддий: «ойликни йигирманчига қолдиришди, фалон куни тўлайман, санани суришни сўрайман». Бу икки ойлик сукутдан кейинги тушунтириш эмас.
Қоғозларни йиғинг: ишдан бўшатиш буйруғи, касалхона маълумотномаси, ойлик кечиккани ҳақидаги хат. Оғзаки «қийинчиликдаман» деган гапни ҳеч қаерга тикиб бўлмайди, ҳужжат билан эса ишингизни комиссияга чиқариш мумкин.
Аслида қанча тўлай олишингизни ҳисобланг
Сўрашдан олдин нима сўрашни билиш керак. Қоғозга учта нарсани ёзинг: ҳозир ойига қанча пул кираяпти (ойлик, қўшимча иш, қариндошлар ёрдами), овқат, уй, свет, газ, йўл ва дорига қанча кетади, қанча қолади.
Қолган пул — сизнинг ҳалол тўлов қобилиятингиз. Саккиз юз минг қолса, тўлов эса бир ярим миллион бўлса, бир ойлик кечиктириш сўрашдан фойда йўқ: бир ойдан кейин ҳолат айнан шундай бўлади. Танаффус эмас, бошқа жадвал керак.
Кредит одатда биттадан кўп. Уларни устунга ёзинг: қолдиқ, тўлов, фоиз, сана. Кўпинча кичкина қарз фоизлари туфайли бўш пулнинг ярмини еб қўйгани, арзон фоизли катта кредит эса ортиқча тўловга деярли таъсир қилмагани маълум бўлади. Муддат ўзгарса тўлов қандай ўзгаришини кредит калкуляторида чамалаш қулай.
Кредитор билан қандай гаплашиш керак
Шикоят билан эмас, таклиф билан боринг. Шикоят бундай: «аҳволим оғир, ҳолимга киринг». Таклиф бошқача: «яқин ярим йил тўққиз юз минг тўлай оламан, кейин одатдаги жадвалга қайтаман, мана маълумотнома». Ишонмайдиган суммани ваъда қилманг.
Ёзма жавоб сўранг. Телефондаги келишувни бир ойдан кейин ҳеч ким эсламайди, иловада эса кечикиш осилиб туради. Ариза, кирувчи рақам, кабинетдаги жавоб — кейин шуларга таянасиз. Турли Ўзбекистон банкларида мурожаат тартиби ҳар хил: бири илова орқали қабул қилади, бошқасига паспорт билан бориш керак.
Кечиктириш, таътил, янги жадвал: фарқи нимада
Номлари ҳар хил, моҳияти ўхшаш: тўлов камаяди ёки сурилади, муддат ва умумий ортиқча тўлов эса ўсади. Текин вариант бўлмайди — сиз вақт сотиб оляпсиз.
| Нима сўралади | Нима беради | Эвазига нима | Қачон тўғри келади |
|---|---|---|---|
| Тўлов санасини суриш | Кечикишсиз бир неча кун | Деярли ҳеч нарса | Ойлик бир ҳафтага кечикканда |
| Кредит таътили | Асосий қарз бўйича танаффус | Фоизлар одатда ҳисобланаверади | Даромад вақтинча йўқолганда |
| Янги жадвал | Ҳар ойлик тўлов камаяди | Муддат узаяди, ортиқча тўлов ортади | Даромад узоққа тушганда |
| Бошқа банкда қайта кредитлаш | Фоиз пастроқ, тўлов кичикроқ | Расмийлаштириш, комиссия, вақт | Ҳали кечикиш йўқлигида |
| Гаровни ўзингиз сотиш | Судгача қарзни ёпиш | Машина ёки уйдан айриласиз | Чўзишдан маъно қолмаганда |
Танаффус тартиби кредит таътили ҳақидаги алоҳида таҳлилда йиғилган. Қайта кредитлаш фақат кечикишгача ишлайди: тарихи бузилганга янги банк рад жавоб беради. Ҳали тўлаётган, лекин тез орада тортолмаслигини сезсангиз, банклардаги кредит шартларини ҳозир солиштиринг, ярим йилдан кейин эмас.
Нима қилиш мумкин эмас
Энг қиммат хато — эски қарз учун янги қарз олиш. Схема қутқарувдек кўринади: ойликкача олди, тўловни ёпди, нафас олди. Бир ойдан кейин иккита қарзни тўлаш керак, бири биринчисидан қиммат. Одамлар шундай бешта қарз ҳалқасига тушади. Агар барибир микроқарз шартларига қараётган бўлсангиз, фоизни эмас, қайтарадиган суммангизни ҳисобланг — фоизда эмас, пулда.
- «Қарзга ёрдам» учун воситачига пул берманг. Банк билан ўзингиз ва текин гаплаша оласиз.
- Ягона уйингизни шошиб сотманг. Аввал музокара, кейин охирги чора.
- Судни эътиборсиз қолдирманг. Сизсиз қарор тезроқ ва қаттиқроқ чиқади.
Оилани босимдан қандай ҳимоя қилиш керак
Қарз ундириш — бу ёзишма, сизга қўнғироқ ва суд. Тунгги қўнғироқлар, пўписа, қўшни ва қариндошларингиз билан суҳбат — бу аллақачон босим. Сана, вақт, рақам ва суҳбат мазмунини ёзиб боринг. Аввал банкнинг ёки микромолия ташкилотининг ўзига ёзинг: ички шикоят кўпинча энг тез таъсир қилади. Ёрдам бермаса — Марказий банкка, пўписа бўлса милицияга.
Қариндошларга очиқ айтинг: сизнинг кредитингизни тўлаш улар учун мажбурият эмас. Мажбурият фақат шартномани кафил ёки ҳамқарздор сифатида имзолаганларда бор. Кекса ота-онангизни алоҳида огоҳлантиринг, токи қўнғироқ уларни довдиратиб, қўшнидан қарз олишга югуртирмасин.
Олти ойлик чиқиш режаси
- Биринчи ой. Кредитор билан суҳбат, ҳужжатлар, ёзма келишув. Обуналар ва ортиқча харидлар тўхтатилади.
- Иккинчи. Қўшимча пул қидирасиз: қўшимча иш, кераксиз нарсаларни сотиш, алоқа тарифини қайта кўриш.
- Учинчи. Янги жадвал иловада келишилгандек турганини текширасиз.
- Тўртинчи ва бешинчи. Ортган пул энг қиммат қарзга кетади, қолганларига энг кам тўлов. Битта ёпилган қарз бутун бошли тўловни бўшатади.
- Олтинчи. Биринчи жамғарма: кичкина оилавий захира ҳам кейинги қарз учун югуришдан қутқаради.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Қўнғироқ келгунча жим туриш.
- Қоғозсиз оғзаки келишувга ишониш.
- Тўловни каттароқ фоизли янги қарз билан ёпиш.
- Чақирув қоғози келгунча ҳолатни оиладан яшириш.
Қисқа жавоблар
Шу ойнинг ўзида кредитга пул етмаса нима қилиш керак
Тўлов санасидан олдин кредиторга ёзиб, аниқ сумма ва санани таклиф қилинг. Сабаб ҳужжатини илова қилинг. Ҳеч бўлмаса қисман тўлов киритинг: бу ниятни кўрсатади ва пеняни камайтиради.
Дўкондаги бўлиб тўлашга кечиктириш беришадими
Баъзан берилади, лекин буни сотувчи эмас, бўлиб тўлашни берган банк ёки молия компанияси ҳал қилади. Шартнома кимда эканини билиш учун дўкондан бошланг. Шартлар ҳар хил, олдиндан ваъда бериб бўлмайди.
Кредит тўловини ёпиш учун микроқарз олса бўладими
Бу деярли ҳар доим аҳволни ёмонлаштиради: қисқа қарз узоқ кредитдан қиммат, бир ойдан кейин иккита қарзни тўлайсиз. Амалдаги кредит жадвалини ўзгартиришга келишиш оқилона.
Уйни ёки машинани олиб қўйишадими
Қарз узоқ тўланмаса ва келишув чиқмаса, гаровни сотувга қўйишлари мумкин. Унга қадар бир неча босқич ўтади — эслатма, қолдиқни талаб қилиш, суд. Гаровни ўзингиз сотиш мажбурий сотувдан фойдалироқ.
Қисқача
- Кредиторга ўзингиз ва тўлов санасидан олдин ёзинг — вариант кўпроқ бўлади.
- Бўш пулни ҳисобланг ва ростдан тортадиган суммани сўранг.
- Ҳар қандай келишувни ёзма қилиб, иловада текширинг.
- Эски қарз учун янги қарз бир ойни ёпади ва бир йилни очади.
- Қариндош фақат имзоланган кафиллик бўйича тўлайди.
