Karim besh yil oldin sobiq kursdoshiga pul qarz bergan edi, tilxatni saqlab qo‘ygan, lekin qarz haqida eski qog‘ozlarni titkilab endi eslab qoldi. Shuncha yil o‘tgan bo‘lsa, sudga borish uchun kech emasmi?
O‘zbekistonda umumiy da'vo muddati — qarz beruvchi o‘z huquqi buzilganini bilgan yoki bilishi kerak bo‘lgan kundan boshlab uch yil (Fuqarolik kodeksining 150-moddasi). Bu muddat o‘tgan bo‘lsa-yu, qarzdor sudda muddat o‘tganini aytsa, sud undirishdan bosh tortishi mumkin — qarz haqiqiy va tilxat qo‘lda bo‘lsa ham.
Qarz bo‘yicha da'vo muddati qachondan hisoblanadi
Muddat har doim ham tilxat sanasidan hisoblanmaydi. U qarzni qaytarish muddati kelgan va qarz beruvchi pul qaytarilmaganini bilgan paytdan boshlanadi. Tilxatda qaytarish sanasi ko‘rsatilgan bo‘lsa — hisob undan keyingi kundan boshlanadi. Muddat umuman ko‘rsatilmagan bo‘lsa, odatda qarz beruvchi qaytarishni talab qilgan va qarzdor buni bajarmagan paytdan hisoblanadi.
Nima da'vo muddatini to‘xtatadi
Qarzdor o‘z harakati bilan qarzni tan olsa, muddat uzluksiz hisoblanmaydi: qisman qaytarsa, yozma tan olsa, muhlat so‘rasa. Shunday tan olishdan keyin uch yillik hisob qaytadan boshlanadi — bu qarzdor bilan muzokaralar yillarga cho‘zilganda muhim.
Qanday hisoblash: sudga qancha vaqt qoldi
Formula oddiy: huquq buzilganini bilgan sana plyus uch yil — bu da'vo berish mumkin bo‘lgan oxirgi kun.
1-misol: tilxat bo‘yicha qaytarish muddati — 2023-yil 10-mart, qarzdor to‘lamagan. Hisob 2023-yil 11-martdan boshlanadi, sudga 2026-yil 11-martgacha murojaat qilish mumkin. 2-misol: 2024-yil iyunda qarzdor yozishmada «kechirasan, bir oydan keyin qaytaraman» deb yozdi — bu qarzni tan olish, uch yillik muddat 2024-yil iyundan qaytadan boshlanadi, tilxatning dastlabki sanasidan emas.
| Nimani hisoblaymiz | Qanday | Misol |
|---|---|---|
| Muddat boshlanishi | Tilxat bo‘yicha qaytarish sanasidan keyingi kun yoki talab qilingan kun | 2023-yil 11-mart |
| Muddat tugashi | Boshlanish plyus uch yil (FK 150-modda) | 2026-yil 11-mart |
| Muddat to‘xtashi | Qarzdorning tan olishi hisobni qaytadan boshlaydi | 2024-yil iyunda tan olish → yangi muddat 2027-yil iyungacha |
Muddat deyarli tugagan bo‘lsa, nima qilish kerak
Uch yillik muddat tugashiga hafta yoki oylar qolgan bo‘lsa, cho‘zmang — navbatdagi va'dani kutmasdan, hozir da'vo bering. Og‘zaki «yana biroz kut» muddatni to‘xtatmaydi, faqat yozma tan olish yoki qisman to‘lov to‘xtatadi. Vaqt cho‘zilayotgani aniq bo‘lsa, pretenziya yuborib, sud hujjatlarini parallel tayyorlang.
Kim haq: nizoni tahlil qilamiz
Odatiy holat: qarz beruvchi tilxatdan to‘rt yil o‘tib da'vo beradi, hujjat bor ekan muddat muhim emas deb hisoblab. Qarzdor sudda da'vo muddati o‘tganini aytadi. Kimning imkoniyati ko‘proq?
Bu yerda sana hal qiladi: qarzni qaytarish muddatidan uch yildan ko‘p vaqt o‘tgan bo‘lsa-yu, shu davrda na qisman to‘lov, na yozma tan olish bo‘lmasa, sud qarzdorning arizasi bo‘yicha da'vo muddatini qo‘llab, undirishdan bosh tortishi mumkin. Qarzdor shu yillar ichida hech bo‘lmasa bir marta yozma tan olgan bo‘lsa — qarz beruvchida muddat to‘xtagan va o‘tmagan degan dalil bor.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- Qarzdorning og‘zaki va'dalariga ishonib yillab kutishadi, birorta suhbatni ham yozma qayd etmasdan.
- Tilxat tuzilgan sanani da'vo muddati hisoblanadigan sana bilan aralashtirishadi — bular har doim ham bir xil emas.
- Tilxat bor ekan, muddat umuman muhim emas deb o‘ylab, da'vo bermay yurishadi.
Qisqa javoblar
Qarz bo‘yicha da'vo muddati necha yil?
Fuqarolik kodeksining 150-moddasiga ko‘ra, qarz beruvchi pul qaytarilmaganini bilgan yoki bilishi kerak bo‘lgan kundan uch yil.
Da'vo muddati qachondan hisoblanadi?
Odatda tilxat bo‘yicha qaytarish sanasidan keyingi kundan, muddat ko‘rsatilmagan bo‘lsa — pulni qaytarishni talab qilgan paytdan.
Qarz bo‘yicha da'vo muddatini nima to‘xtatadi?
Qarzdorning qisman to‘lovi yoki yozma tan olishi — shundan keyin uch yillik hisob qaytadan boshlanadi.
O‘tgan da'vo muddatini tiklash mumkinmi?
Bu alohida masala, sud muddat o‘tishining sababi uzrli ekanini hisobga olib hal qiladi — buni oldindan hisoblamasdan, yurist yoki sud bilan muhokama qilish kerak.
Muddat o‘tgandan keyin da'vo bersa nima bo‘ladi?
Sud da'voni ko‘rib chiqishga qabul qiladi, lekin qarzdor muddat o‘tganini aytsa, aynan shu asosda undirishdan bosh tortilishi mumkin.
Qisqacha
- Qarz bo‘yicha umumiy da'vo muddati — FK 150-moddasiga ko‘ra uch yil.
- Hisob huquq buzilganini bilgan kundan boshlanadi, tilxat sanasidan emas.
- Qisman to‘lov yoki yozma tan olish muddatni to‘xtatib, qaytadan boshlaydi.
- Muddat tugashiga oz qolgan bo‘lsa, og‘zaki va'daga ishonmang — da'vo bering.
- Sud hujjatlarini tayyorlab turganda, qarz valyutada bo‘lsa kurslar sahifasida joriy ma'lumotni ko‘ring, umumiy moliyaviy yechimlar uchun pul bo‘limi bo‘limiga kiring.
- Dalillarni to‘plash va da'vo tartibini tushunishda tilxatsiz qarz haqidagi maqola yordam beradi, yurist xizmatlarini xizmatlar bo‘limidan toping.
- Bundan buyon pul qarz bersangiz, buni rasmiy rasmiylashtiring — muddat va shartlar boshidanoq aniq bo‘lishi uchun mikrozaymlar bo‘limini ko‘ring.
Maqola umumiy tartibni tushuntiradi. Sizning holatingizda yechim hujjatlarga bog‘liq — harakat qilishdan oldin ularni notarius yoki yuristga ko‘rsating.
