Murakkab foiz nima va u nega omonatda ham, kreditda ham yakuniy summani shunchalik kuchli o‘zgartiradi — bu bir marta tushunib, butun umr foydalanadigan bilim. Kamola omonatga uch yilga pul qo‘ygan va yakuniy summa foizni yillar soniga oddiy ko‘paytirgandan ancha ko‘proq chiqqanidan hayron qolgan.
Sirning yechimi shunda — bank har safar foizni faqat boshlang‘ich summaga emas, balki oldingi davrlarda to‘plangan foizga ham hisoblaydi. Buni murakkab foiz deb atashadi, va u ikki tomonga ham ishlaydi — omonatchi foydasiga ham, kredit qarzdoriga zarar sifatida ham.
Murakkab foiz oddiy foizdan nimasi bilan farq qilishi, uni raqamlarda qanday hisoblash va qarz bo‘yicha nega uni imkon qadar erta yopish kerakligini ko‘rib chiqamiz.
Murakkab foiz oddiy so‘z bilan aytganda nima
Murakkab foiz — bu foiz nafaqat boshlang‘ich summaga, balki oldingi davrlarda hisoblangan foizga ham qo‘shib hisoblanishi. Oddiyroq aytganda, pul endi nafaqat o‘zi, balki o‘tgan oy yoki yillardagi foydasi bilan birga foiz keltira boshlaydi.
Murakkab foiz oddiy foizdan nimasi bilan farq qiladi
Oddiy foizda hisoblash uchun asos har safar bir xil — faqat boshlang‘ich summa, shu sabab natija tekis, chiziq bo‘ylab o‘sadi. Murakkab foizda esa asos har safar oldingisidan bir oz katta, chunki unga to‘plangan foiz allaqachon qo‘shilgan, shu sabab natija tobora tezroq o‘sadi, ayniqsa uzoq muddatda.
Bir oyda farq deyarli sezilmaydi, lekin bir necha yillik muddatda yuz minglab so‘mlik sezilarli summaga aylanadi.
Qo‘rqinchli belgilarsiz formula
Formula so‘z bilan: yakuniy summa teng boshlang‘ich summani davr stavkasini hisobga olib kerakli marta o‘zi bilan ko‘paytirilgani — oddiy foizdagidek boshlang‘ich summa plyus foiz davrlar soniga ko‘paytirilgani emas.
Har davr: yangi summa = eski summa + (eski summa × davr stavkasi). Keyingi qadamda foiz allaqachon yangi, ortgan summadan hisoblanadi.
Raqamlarda misol: omonat
Omonatga 10 000 000 so‘m shartli yillik 20% stavka bilan, yiliga bir marta hisoblanadigan tartibda uch yilga qo‘yildi, deylik. Raqamlar shartli, misol uchun — o‘z stavkangizni qo‘ying.
Birinchi yil: 10 000 000 + 2 000 000 = 12 000 000 so‘m. Ikkinchi yil: foiz endi 12 000 000dan, ya’ni plyus 2 400 000 — jami 14 400 000 so‘m. Uchinchi yil: yangi summadan plyus 2 880 000 — jami 17 280 000 so‘m. Oddiy foizda esa o‘sha uch yilda aynan 16 000 000 so‘m yig‘ilardi — 1 280 000 so‘mlik farq murakkab foiz effekti.
| Nimani hisoblaymiz | Qanday | 10 000 000 so‘mga 3 yillik misol |
|---|---|---|
| Oddiy foiz | Stavka × muddat, boshlang‘ich summadan | 16 000 000 so‘m |
| Murakkab foiz | Stavka har safar yangi summadan | 17 280 000 so‘m |
| Farq | Hisoblanganga hisoblangan foiz daromadi | 1 280 000 so‘m |
Bu sizga qanday ishlaydi: omonat va jamg‘arma
Omonat va jamg‘armada murakkab foiz — sizning ittifoqchingiz: foiz qancha tez-tez kapitallashtirilsa va muddat qancha uzoq bo‘lsa, yakuniy summa oddiy hisobdan shuncha ko‘proq farq qiladi. Aynan shu sabab kapitallashtirilgan uzoq muddatli jamg‘arma har oy foizni qo‘lga olib turishdan deyarli har doim foydaliroq.
O‘z summangizni bir necha yilga oldindan tekshirish uchun NARXTOP kalkulyatori qulay — yil-yil qo‘lda hisoblash shart emas. Har oy qancha jamg‘arish kerakligini moliyaviy zaxira haqidagi maqolada ko‘rib chiqamiz.
Bu sizga qarshi qanday ishlaydi: kredit va qarzlar
Muddati o‘tgan qoldiqqa foiz hisoblanadigan kreditda yoki qarz peniyasida murakkab foiz aksincha ishlaydi: qarzni qancha uzoq yopmasangiz, keyingi hisob uchun asos shuncha katta bo‘ladi. Allaqachon to‘plangan peniyaga yana peniya qo‘shilishi — kichik qarz bir necha oyda sezilarli katta summaga aylanishining odatiy sababi.
Agar qarz shunday to‘planish tufayli allaqachon katta bo‘lib qolgan bo‘lsa, avval qarz chohidan qanday chiqish mumkinligini ko‘rib chiqing, keyin uni imkon qadar erta yoping — har qo‘shimcha kechikish oyi aynan keyingi hisob asosini oshiradi.
Natijani o‘zingiz tez taxminlash qanday
- Bir davr uchun stavkani aniqlang — yil, chorak yoki oy, shartlarga qarab.
- Birinchi davr uchun boshlang‘ich summadan foizni hisoblang va unga qo‘shing.
- Har keyingi qadamda foizni allaqachon yangi, ortgan summadan hisoblang.
- Muddatingizdagi davrlar sonicha shu hisobni takrorlang.
- Natijani stavkani muddatga oddiy ko‘paytirish bilan solishtiring — shunda to‘planish effekti ko‘rinadi.
Tez-tez uchraydigan noto‘g‘ri tushunchalar
- Murakkab foizni shunchaki yuqoriroq stavka deb o‘ylash, boshqa hisoblash printsipi emas.
- Stavkani yillar soniga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘paytirish, asos har davr o‘zgarishini unutib.
- Qarz bo‘yicha murakkab foiz omonatchiga qanday ishlasa, qarzdorga ham shunday qarshi ishlashini payqamaslik.
- Qisqa muddatda farqni past baholab, uni faqat bir necha yildan keyin bilib hayron bo‘lish.
- Foizlarni kapitallashtirishni hisoblanganga hisoblanmaydigan oddiy qat’iy stavka bilan aralashtirish.
Qisqa javoblar
Murakkab foiz oddiy so‘z bilan aytganda nima
Bu foizning nafaqat boshlang‘ich summaga, balki oldin to‘plangan foizga ham hisoblanishi, shu sabab yakuniy summa oddiy foizdagidan tezroq o‘sadi.
Murakkab foiz qayerda foydali, qayerda emas
Omonat va jamg‘armada u siz uchun ishlaydi, natijani oshiradi. Kredit, peniya va muddat o‘tish jarimalarida esa aksincha, qarzni kutilganidan tezroq oshiradi.
Bu sezilishi uchun kapitallashtirish qanchalik tez-tez bo‘lishi kerak
Hisoblash qancha tez-tez — yiliga bir marta emas, har oy — bo‘lsa, effekt shuncha tez seziladi, lekin aniq shartlar har omonatda o‘zicha, bankdan aniqlashtiring.
Murakkab foizni qog‘ozda formulasiz hisoblash mumkinmi
Qadam-baqadam qo‘lda mumkin, har davrda foizni yangi summaga qo‘shib borib, ko‘p yillik aniq hisob uchun kalkulyator qulayroq.
Nega kichik qarz ba’zan bir necha barobar o‘sib ketadi
Chunki peniya va foiz endi faqat boshlang‘ichga emas, allaqachon o‘sgan qarz summasiga hisoblanadi — qancha uzoq cho‘zilsa, asos shuncha tez o‘sadi.
Omonat foizini olib turish yoki qoldirish qaysi biri foydaliroq
Agar maqsad uzoq muddatda ko‘proq jamg‘arish bo‘lsa, odatda foizni hisobda qoldirish foydaliroq, shunda unga ham keyin foiz hisoblanadi.
Qisqacha
- Murakkab foiz summaga allaqachon to‘plangan foiz bilan birga hisoblanadi.
- Oddiy foizda o‘sish tekis, murakkab foizda esa har davrda tezlashadi.
- Omonatda murakkab foiz natijani oshiradi, ayniqsa uzoq muddatda.
- Kredit va peniyada esa u qarzni oshiradi, agar yopishni cho‘zsangiz.
- Oddiy va murakkab foiz farqi vaqt o‘tishi bilan o‘sadi — oldindan hisoblang.
- O‘z raqamlaringizda aniq summani boshda emas, kalkulyator orqali hisoblash osonroq.
